Όταν οι Στάχτες Γίνονται Κανονικότητα: Μια Κοινωνιολογική Ανάγνωση των Πυρκαγιών και της Επόμενης Μέρας

Ενα κοινωνιολογικό άρθρο βασισμένο στη θεματολογία των καταστροφικών πυρκαγιών, της απώλειας ανθρώπινων ζωών και των μελλοντικών προκλήσεων, γραμμένο σύμφωνα με το αναλυτικό ύφος, την οπτική και την επιστημονική προσέγγιση της κοινωνιολόγου-εγκληματολόγου Ιωάννας Χαρμπέα.

Της Ιωάννας Χαρμπέα/Κοινωνιολόγου – Εγκληματολόγου

Κάθε καλοκαίρι, η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με το ίδιο εφιαλτικό σκηνικό. Οι πύρινες λαίλαπες καταπίνουν δάση, περιουσίες και, το πιο τραγικό, ανθρώπινες ζωές. Ως κοινωνιολόγοι, οφείλουμε να κοιτάξουμε πέρα από τις φλόγες και να αναλύσουμε το φαινόμενο όχι απλώς ως μια φυσική ή κλιματική καταστροφή, αλλά ως μια βαθιά κοινωνική κρίση. Οι συχνοί θάνατοι και η επαναλαμβανόμενη καταστροφή δεν είναι σύμπτωση· είναι το σύμπτωμα μιας κοινωνικής δομής σε αποσύνθεση.

Πού οφείλονται όλα αυτά; Η κοινωνιολογική διάσταση.

Για να κατανοήσουμε γιατί φτάνουμε κάθε χρόνο στο ίδιο σημείο, πρέπει να αναγνωρίσουμε τις κοινωνικές παθογένειες που τροφοδοτούν την καταστροφή:

Η Κουλτούρα της ατομικής ευθύνης και η κρατική απουσία: Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια συστηματική μετατόπιση του βάρους από το κράτος πρόληψης στον ίδιο τον πολίτη. Η πρόληψη έχει αντικατασταθεί από τη διαχείριση της κρίσης (εκκενώσεις). Όταν η μόνη οργανωμένη απάντηση είναι η φυγή, η κοινωνία εμποτίζεται με ένα αίσθημα αδυναμίας και παραίτησης.

Η αποξένωση από το φυσικό περιβάλλον: Ο σύγχρονος άνθρωπος των αστικών κέντρων έχει χάσει την οργανική του σχέση με τη φύση. Το δάσος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως πηγή ζωής και κοινός πόρος, αλλά ως ένα «σκηνικό» ή, ακόμα χειρότερα, ως οικόπεδο προς εκμετάλλευση. Αυτή η αποξένωση μειώνει τα κοινωνικά αντανακλαστικά προστασίας του περιβάλλοντος.

Οικονομικά Συμφέροντα και Εγκληματολογικό Υπόβαθρο: Ως εγκληματολόγος, δεν μπορώ να παραβλέψω τον παράγοντα των σκόπιμων εμπρησμών. Η γη στην Ελλάδα αποτελεί διαχρονικά πεδίο οικονομικών και οικιστικών διεκδικήσεων. Η απουσία ενός ολοκληρωμένου και αδιάβλητου Κτηματολογίου, σε συνδυασμό με την προσδοκία της μελλοντικής αποχαρακτήρισης των καμένων εκτάσεων, δημιουργεί το κατάλληλο κοινωνικό-οικονομικό υπόστρωμα για εγκληματικές ενέργειες.

Οι συχνοί θάνατοι και το συλλογικό τραύμα

Οι απώλειες ανθρώπινων ζωών στις πυρκαγιές δεν είναι απλά νούμερα σε μια στατιστική· είναι πληγές στο σώμα της κοινωνίας.

Ηθικός Πανικός και Ανασφάλεια: Οι συχνοί θάνατοι γεννούν αυτό που στην κοινωνιολογία ονομάζουμε «ηθικό πανικό» και διαρρηγνύουν το κοινωνικό συμβόλαιο. Ο πολίτης αισθάνεται ότι το κράτος αδυνατεί να του παρέχει το πιο βασικό δικαίωμα: την ασφάλεια και την προστασία της ίδιας του της ζωής.

Κοινωνική Ανισότητα στην Καταστροφή: Οι φωτιές δεν πλήττουν όλους με τον ίδιο τρόπο. Οι ηλικιωμένοι, οι κάτοικοι απομονωμένων χωριών, οι οικονομικά ασθενέστεροι που δεν έχουν τα μέσα να θωρακίσουν τις περιουσίες τους ή να ανακάμψουν μετά την καταστροφή, είναι τα πρώτα και πιο ευάλωτα θύματα. Η κλιματική και περιβαλλοντική κρίση είναι, στην ουσία της, μια κρίση βαθιά ταξική.

Τι θα γίνει στο μέλλον;

Αν συνεχίσουμε να πορευόμαστε με τον ίδιο τρόπο, το μέλλον διαγράφεται δυσοίωνο, γεμάτο κοινωνική αποδιοργάνωση:

Περιβαλλοντικοί Μετανάστες: Στο εγγύς μέλλον θα δούμε το φαινόμενο της εσωτερικής μετανάστευσης. Άνθρωποι της επαρχίας, των οποίων οι παραγωγικές δομές (αγροτική παραγωγή, μελισσοκομία, τουρισμός) καταστρέφονται ολοσχερώς, θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους, ερημώνοντας ακόμα περισσότερο την ελληνική ύπαιθρο.

Μια Κοινωνία σε μόνιμο μετατραυματικό σοκ: Η επαναλαμβανόμενη έκθεση στην καταστροφή δημιουργεί μια κοινωνία φοβική, απαθή και κυνική. Όταν ο τρόμος γίνεται κανονικότητα, οι άνθρωποι σταματούν να διεκδικούν και απλώς προσπαθούν να επιβιώσουν ατομικά, καταστρέφοντας κάθε έννοια κοινωνικής αλληλεγγύης.

Η Διέξοδος

Για να αλλάξει η πορεία προς το μέλλον, απαιτείται ριζική αναθεώρηση των αξιών μας. Χρειαζόμαστε μια κοινωνία που θα επενδύει στην πρόληψη, στην παιδεία και στην περιβαλλοντική συνείδηση από την παιδική ηλικία. Το κράτος πρέπει να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη του πολίτη, όχι με υποσχέσεις κατόπιν εορτής, αλλά με αυστηρή εφαρμογή των νόμων, προστασία των δασών και δίκαιη κοινωνική πολιτική.

Οι στάχτες του σήμερα δεν πρέπει να γίνουν το μέλλον των παιδιών μας. Είναι στο χέρι μας να μετατρέψουμε το συλλογικό θρήνο σε συλλογική δράση και ανατροπή.