Όταν η κτητικότητα μετατρέπεται σε θάνατο: τι μας λέει ένα έγκλημα για την κοινωνία μας

Της εγκληματολόγου κα. Ιωάννας Χαρμπέα

Υπάρχουν εγκλήματα που συγκλονίζουν όχι μόνο για την αγριότητά τους, αλλά κυρίως γιατί μας υποχρεώνουν να κοιτάξουμε κατάματα μια πραγματικότητα που πολλές φορές προτιμάμε να προσπερνάμε.

Η πρόσφατη υπόθεση της νέαςΣμύρνης, όπου ένας άνδρας αφαίρεσε τη ζωή της συζύγου του και στη συνέχεια έβαλε τέλος στη δική του, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί απλώς ως μία ακόμη «οικογενειακή τραγωδία».

Πίσω από μία τέτοια πράξη υπάρχει ένα ολόκληρο κοινωνικό υπόβαθρο που αφορά την εξουσία, την κτητικότητα, τους ρόλους των φύλων και την αντίληψη ότι ο άλλος άνθρωπος μπορεί να αποτελεί ιδιοκτησία μας.

Η στιγμή που ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον άνθρωπο

Το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο σε τέτοιες υποθέσεις δεν είναι μόνο η αφαίρεση της ζωής. Είναι η συμβολική διάσταση της πράξης.

Όταν ένας άνθρωπος εξαναγκάζεται να γονατίσει μπροστά στον άνθρωπο που υποτίθεται ότι τον αγαπά, δεν έχουμε απλώς μια πράξη βίας. Έχουμε την απόλυτη επιβολή εξουσίας. Το μήνυμα είναι: «Εγώ αποφασίζω για σένα. Εγώ έχω τον έλεγχο. Εσύ δεν έχεις πλέον δικαίωμα επιλογής».

Το γονάτισμα, επομένως, δεν είναι μια ασήμαντη λεπτομέρεια. Σε κοινωνιολογικό επίπεδο συμβολίζει την ταπείνωση, την υποταγή και την κατάργηση της ισοτιμίας.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία.

Η γυναίκα δεν είναι ιδιοκτησία κανενός. Δεν ανήκει στον σύζυγο, στον σύντροφο, στον πατέρα των παιδιών της ή στην οικογένειά της.

Παντρεμένος, πατέρας και ταυτόχρονα δράστης

Ένα ακόμη στοιχείο που πρέπει να μας προβληματίσει είναι η κοινωνική ταυτότητα του δράστη.

Ήταν σύζυγος. Ήταν πατέρας. Είχε οικογένεια.

Όμως κανένας από αυτούς τους κοινωνικούς ρόλους δεν αποτελεί από μόνος του εγγύηση ανθρωπιάς, αυτοελέγχου ή σεβασμού.

Και εδώ πρέπει να σταματήσουμε να πιστεύουμε ότι το οικογενειακό προφίλ ενός ανθρώπου αποτελεί απόδειξη της πραγματικής του συμπεριφοράς μέσα στις προσωπικές του σχέσεις.

Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι πατέρας και ταυτόχρονα να ασκεί βία. Μπορεί να εμφανίζεται κοινωνικά ως οικογενειάρχης και μέσα στο σπίτι να λειτουργεί ως ελεγκτής και κακοποιητής.

Η οικογενειακή ιδιότητα δεν ακυρώνει την εγκληματική συμπεριφορά.

Και όταν υπάρχει άλλη γυναίκα;

Το γεγονός ότι ένας άνδρας είναι ήδη παντρεμένος και παράλληλα έχει δημιουργήσει άλλη σχέση δεν εξηγεί από μόνο του ένα έγκλημα.

Είναι όμως ένα σημαντικό κοινωνιολογικό στοιχείο όταν συνδέεται με μια ευρύτερη αντίληψη για τις σχέσεις: την ανάγκη του δράστη να διατηρεί πολλαπλούς ρόλους, να ελέγχει διαφορετικές πλευρές της ζωής του και, τελικά, να αρνείται στη γυναίκα απέναντί του το δικαίωμα να αποφασίσει για τη δική της ζωή.

Η απιστία δεν είναι αιτία γυναικοκτονίας.

Η απόφαση μιας γυναίκας να φύγει, να αγαπήσει άλλον άνθρωπο, να χωρίσει ή απλώς να πει «όχι» δεν αποτελεί ποτέ δικαιολογία για βία.

Το έγκλημα αρχίζει εκεί όπου η προσωπική επιλογή του άλλου αντιμετωπίζεται ως προσβολή της δικής μας εξουσίας.

«Έγκλημα πάθους» ή έγκλημα εξουσίας;

Για δεκαετίες η κοινωνία χρησιμοποίησε εκφράσεις όπως «έγκλημα πάθους», «τον τύφλωσε η ζήλια», «δεν άντεξε τον χωρισμό».

Οι εκφράσεις αυτές, όμως, μπορεί να λειτουργήσουν παραπλανητικά.

Διότι μεταφέρουν το κέντρο βάρους από την ευθύνη του δράστη στο συναίσθημά του.

Η ζήλια δεν σκοτώνει. Ο άνθρωπος σκοτώνει.

Ο χωρισμός δεν σκοτώνει. Η επιλογή του δράστη να χρησιμοποιήσει βία σκοτώνει.

Η απόρριψη δεν σκοτώνει. Η αντίληψη ότι «αν δεν είσαι μαζί μου, δεν θα είσαι με κανέναν» οδηγεί στην εγκληματική πράξη.

Γι’ αυτό χρειάζεται να μιλάμε για έμφυλη βία, για κτητικότητα και για σχέσεις εξουσίας και όχι να ρομαντικοποιούμε το έγκλημα μέσα από τη λέξη «πάθος».

Η αυτοκτονία δεν σβήνει την ευθύνη

Το γεγονός ότι ο δράστης μετά τη δολοφονία αυτοκτονεί δημιουργεί συχνά στην κοινή γνώμη την αίσθηση ενός «τραγικού τέλους».

Όμως πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί.

Η αυτοκτονία του δράστη δεν μετατρέπει τον δολοφόνο σε δεύτερο θύμα της ίδιας πράξης.

Το θύμα είχε ήδη στερηθεί το δικαίωμα να επιλέξει αν θα ζήσει, αν θα χωρίσει, αν θα φύγει, αν θα συνεχίσει τη ζωή του.

Η αυτοκτονία του δράστη αποτελεί το τέλος της δικής του διαδρομής· δεν εξισώνει τις δύο πλευρές της εγκληματικής πράξης.

Και τα παιδιά;

Σε τέτοιες υποθέσεις υπάρχει πάντα ένας αόρατος κύκλος θυμάτων.

Τα παιδιά.

Ακόμη κι όταν δεν είναι παρόντα τη στιγμή του εγκλήματος, κουβαλούν για το υπόλοιπο της ζωής τους τις συνέπειες μιας τέτοιας πράξης.

Χάνουν τη μητέρα τους. Χάνουν τον πατέρα τους. Χάνουν την αίσθηση ασφάλειας που θα έπρεπε να σημαίνει η οικογένεια.

Και πολλές φορές καλούνται να μεγαλώσουν με ένα ερώτημα που κανένα παιδί δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να απαντήσει:

«Γιατί;»

Δεν υπάρχει απάντηση που να μπορεί να κάνει ένα παιδί να κατανοήσει ότι ο άνθρωπος που θα έπρεπε να το προστατεύει έγινε ο άνθρωπος που κατέστρεψε την οικογένειά του.

Η κοινωνία πρέπει να ακούει πριν είναι αργά

Η γυναικοκτονία σπάνια πρέπει να εξετάζεται μόνο από τη στιγμή που θα συμβεί.

Η εγκληματολογική προσέγγιση οφείλει να αναζητά τα σημάδια που προηγούνται: απειλές, έλεγχο, παρακολούθηση, εξευτελισμό, απομόνωση, οικονομικό έλεγχο, εκφοβισμό και επαναλαμβανόμενη βία.

Σε αρκετές περιπτώσεις, το περιβάλλον γνωρίζει ότι «κάτι δεν πάει καλά», αλλά η κοινωνία επιμένει να αντιμετωπίζει την οικογενειακή βία ως ιδιωτική υπόθεση.

Όταν η βία κλείνει την πόρτα ενός σπιτιού πίσω της, δεν παύει να είναι κοινωνικό πρόβλημα.

Το έγκλημα ως καθρέφτης της κοινωνίας

Το συγκεκριμένο έγκλημα πρέπει να μας προβληματίσει βαθύτερα από το σοκ της επικαιρότητας.

Πρέπει να μας κάνει να αναρωτηθούμε τι μαθαίνουμε στα αγόρια για την ανδρική ταυτότητα, τι μαθαίνουμε στα κορίτσια για την ανοχή, πόσο εύκολα βαφτίζουμε την κτητικότητα «αγάπη» και πόσο συχνά συγχέουμε τη ζήλια με το ενδιαφέρον.

Η αγάπη δεν ελέγχει.

Η αγάπη δεν ταπεινώνει.

Η αγάπη δεν γονατίζει τον άλλον.

Η αγάπη δεν αφαιρεί την ελευθερία.

Και πάνω απ’ όλα, η αγάπη δεν σκοτώνει.

Το τραγικό αυτό περιστατικό δεν είναι μόνο η ιστορία δύο ανθρώπων. Είναι μια ακόμη υπενθύμιση ότι η κοινωνία μας οφείλει να εκπαιδεύσει τα μέλη της στην ισότητα, στον σεβασμό και στη διαχείριση της απόρριψης και του χωρισμού.

Γιατί η πραγματική πρόληψη ενός εγκλήματος δεν αρχίζει όταν ακούγεται ο πυροβολισμός ή όταν βρίσκουμε ένα νεκρό σώμα.

Αρχίζει πολύ νωρίτερα.

Αρχίζει από την πρώτη φορά που κάποιος λέει:

«Δεν θα αποφασίζεις εσύ για τη ζωή σου».

Και τελειώνει μόνο όταν ως κοινωνία καταλάβουμε ότι κανένας άνθρωπος δεν έχει δικαίωμα να γονατίσει έναν άλλον άνθρωπο — ούτε κυριολεκτικά ούτε μεταφορικά.

Ιωάννα Χαρμπέα

Εγκληματολόγος