Γιατί στην Πορτογαλία κάποιοι άνθρωποι θέλουν να μοιάζουν σε ζώα;

Μια κοινωνιολογική προσέγγιση στο νέο φαινόμενο ταυτότητας

Γράφει η ερευνήτρια / κοινωνιολόγος, Ιωάννα Χαρμπέα

Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης όπως η Πορτογαλία, παρατηρείται η αυξανόμενη εμφάνιση ανθρώπων που υιοθετούν εξωτερικά χαρακτηριστικά ζώων, συμπεριφορές ή ακόμα και ολόκληρες ταυτότητες που παραπέμπουν στον ζωικό κόσμο. Άλλοι φορούν ουρές, μάσκες ή αυτιά ζώων, άλλοι μιμούνται κινήσεις και ήχους, ενώ κάποιοι αυτοπροσδιορίζονται ψυχολογικά ως «μη ανθρώπινα όντα».

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι απλώς μια «μόδα του διαδικτύου», ούτε μπορεί να εξηγηθεί επιφανειακά ως εκκεντρικότητα. Πρόκειται για ένα σύνθετο κοινωνιολογικό και πολιτισμικό σύμπτωμα της εποχής μας, που συνδέεται με την κρίση ταυτότητας, την αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου και την ανάγκη για διαφυγή από την κοινωνική πίεση.

Η κρίση της ανθρώπινης ταυτότητας

Ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει μια πρωτοφανή σύγχυση ρόλων.

Οι παραδοσιακές έννοιες της οικογένειας, της κοινότητας, της θρησκείας και της συλλογικής ταυτότητας έχουν αποδυναμωθεί. Στη θέση τους εμφανίζεται μια κοινωνία έντονου ατομικισμού, όπου το άτομο καλείται μόνο του να «εφεύρει» τον εαυτό του.

Σε αυτό το πλαίσιο, αρκετοί νέοι άνθρωποι αισθάνονται ότι η ανθρώπινη ταυτότητα συνοδεύεται από πίεση, ανταγωνισμό, απόρριψη και μοναξιά. Το ζώο, αντίθετα, συμβολίζει στη φαντασία τους την ελευθερία, το ένστικτο, την αυθεντικότητα και την αποδοχή χωρίς κοινωνικούς κανόνες.

Η ταύτιση με ζώα λειτουργεί έτσι ως:

μορφή ψυχολογικής διαφυγής,

ανάγκη επανασύνδεσης με το ένστικτο,

αντίδραση απέναντι στην τεχνοκρατική κοινωνία,

προσπάθεια δημιουργίας μιας νέας κοινότητας αποδοχής.

Η επίδραση των κοινωνικών δικτύων

Το διαδίκτυο και ιδιαίτερα πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram ενίσχυσαν τεράστια το φαινόμενο.

Παλαιότερα, κάποιος με τέτοιες τάσεις θα παρέμενε κοινωνικά απομονωμένος. Σήμερα, όμως, μπορεί να βρει χιλιάδες ανθρώπους με παρόμοια ενδιαφέροντα σε παγκόσμιες κοινότητες. Έτσι δημιουργείται μια νέα «ψηφιακή φυλή» που ενισχύει την αίσθηση ταυτότητας και κανονικοποιεί τη συμπεριφορά.

Οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων εντείνουν ακόμα περισσότερο το φαινόμενο, επειδή προωθούν ακραίες ή ασυνήθιστες εικόνες που τραβούν την προσοχή. Όσο πιο ιδιαίτερη είναι μια ταυτότητα, τόσο μεγαλύτερη ορατότητα αποκτά.

Γιατί ιδιαίτερα στην Πορτογαλία;

Η Πορτογαλία αποτελεί μια χώρα με έντονη νεανική πολιτισμική επιρροή από τη Δυτική Ευρώπη, αλλά και με αυξημένα ποσοστά νεανικής ανασφάλειας, κοινωνικής μοναξιάς και ψηφιακής εξάρτησης μετά την πανδημία.

Παράλληλα:

η διάδοση εναλλακτικών μορφών ταυτότητας είναι πιο κοινωνικά ανεκτή,

τα πανεπιστημιακά και αστικά περιβάλλοντα προωθούν έντονα την ατομική αυτοέκφραση,

υπάρχει μεγάλη επίδραση από αγγλοσαξονικές διαδικτυακές κουλτούρες.

Το φαινόμενο δεν σημαίνει ότι «οι Πορτογάλοι θέλουν να γίνουν ζώα». Πρόκειται κυρίως για μικρές αλλά ιδιαίτερα ορατές ομάδες νέων που χρησιμοποιούν ζωικά χαρακτηριστικά ως συμβολική γλώσσα ταυτότητας.

Κοινωνιολογικά, τέτοιες συμπεριφορές εμφανίζονται συχνότερα σε περιόδους πολιτισμικής μετάβασης. Όταν μια κοινωνία αλλάζει γρήγορα, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να βρουν σταθερό σημείο αναφοράς.

Το ζώο συμβολίζει:

απλότητα,

ασφάλεια,

φυσικότητα,

απουσία κοινωνικής υποκρισίας.

Για αρκετούς νέους, η ζωική περσόνα λειτουργεί σαν προστατευτική μάσκα απέναντι στο άγχος, την κοινωνική απόρριψη και τη δυσκολία επικοινωνίας.

Η εξάπλωση τέτοιων φαινομένων θεωρείται πιθανή σε ολόκληρη την Ευρώπη, κυρίως λόγω της παγκοσμιοποίησης της ψηφιακής κουλτούρας. Ήδη παρόμοιες τάσεις εμφανίζονται στη Γερμανία, στη Γαλλία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το πιθανότερο είναι ότι:

θα αυξηθούν οι διαδικτυακές κοινότητες εναλλακτικής ταυτότητας,

θα μειωθούν τα όρια μεταξύ πραγματικής και ψηφιακής προσωπικότητας,

θα εμφανιστούν νέες μορφές πολιτισμικής έκφρασης μέσω avatar, μεταμφιέσεων και εικονικών χαρακτήρων.

Τι μπορεί να συμβεί στην Ελλάδα;

Στην Ελλάδα το φαινόμενο πιθανόν να εμφανιστεί πιο περιορισμένα αλλά σταδιακά πιο ορατά μέσα από:

τα social media,

τη νεανική κουλτούρα,

το gaming,

τις ψηφιακές κοινότητες.

Η ελληνική κοινωνία, ωστόσο, διατηρεί ακόμη ισχυρότερους οικογενειακούς και κοινωνικούς δεσμούς σε σχέση με άλλες δυτικές χώρες. Αυτό λειτουργεί ως φρένο στην πλήρη εξάπλωση ακραίων μορφών ταυτότητας.

Παρόλα αυτά, η αυξανόμενη μοναξιά των νέων, η οικονομική αβεβαιότητα και η υπερβολική ζωή μέσα στις οθόνες δημιουργούν το κατάλληλο έδαφος για παρόμοιες τάσεις στο μέλλον.

Το φαινόμενο των ανθρώπων που επιθυμούν να μοιάζουν σε ζώα δεν είναι απλώς μια εκκεντρική μόδα. Είναι αντανάκλαση μιας βαθύτερης κοινωνικής κρίσης: της κρίσης ανθρώπινης ταυτότητας στη μεταμοντέρνα εποχή.

Ο σύγχρονος άνθρωπος, απομακρυσμένος από τη φύση, τις σταθερές αξίες και τις ανθρώπινες κοινότητες, αναζητά νέους τρόπους να ανήκει κάπου. Για κάποιους, αυτή η αναζήτηση εκφράζεται συμβολικά μέσα από τον ζωικό κόσμο.

Το ερώτημα δεν είναι αν οι άνθρωποι «γίνονται ζώα».

Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί όλο και περισσότεροι άνθρωποι δυσκολεύονται να αισθανθούν ολοκληρωμένοι ως άνθρωποι.