Νίκος Ρήγας: Το Κονάκι της Πηγής και το διαχρονικό ζήτημα της αποκατάστασής του

Το τελευταίο διάστημα, το ιστορικό διατηρητέο μνημείο της Πηγής, γνωστό με την επίσημη ονομασία «Κονάκι Τσιτσόπουλου – Ζαβετσιανού», βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της συζήτησης μεταξύ συγχωριανών, φίλων του χωριού και αιρετών εκπροσώπων.

Η αυξημένη αυτή κινητοποίηση είναι θετική, καθώς αναδεικνύει το ενδιαφέρον της τοπικής κοινωνίας για την τύχη ενός σημαντικού στοιχείου της ιστορικής και αρχιτεκτονικής της κληρονομιάς. Παράλληλα, όμως, δημιουργεί την ανάγκη να αποσαφηνιστούν ορισμένα βασικά δεδομένα σχετικά με το καθεστώς προστασίας, την ιδιοκτησία και την πορεία αποκατάστασης του μνημείου.

1. Το καθεστώς προστασίας του μνημείου

Το Κονάκι της Πηγής χαρακτηρίστηκε ιστορικό διατηρητέο μνημείο με την Υπουργική Απόφαση ΥΠΠΟ/ΔΙΛΑΠ/Γ/34/288/17-1-1986, η οποία δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 66/Β/21-2-1986. Στην απόφαση αναφέρεται ως «Κονάκι Ζαβιτσιάνου», ιδιοκτησίας τότε της Μαρίας Δερβέναγα. Σύμφωνα με την αιτιολογία του χαρακτηρισμού, το κτήριο αποτελεί αξιόλογο και αντιπροσωπευτικό δείγμα αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, μοναδικό στην Πηγή, με ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη της αρχιτεκτονικής εξέλιξης της περιοχής και τη συλλογική μνήμη των κατοίκων. Ο χαρακτηρισμός του συνεπάγεται την υπαγωγή του στο θεσμικό πλαίσιο προστασίας των νεότερων μνημείων. Οι εργασίες αποκατάστασης και οι επεμβάσεις στο κτήριο υπόκεινται στις προβλεπόμενες εγκρίσεις της αρμόδιας υπηρεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία είναι αρμόδια για την προστασία νεότερων μνημείων στην περιοχή.

Σύμφωνα με το σχετικό ΦΕΚ, η προστασία του κτηρίου, καθώς και οποιαδήποτε παρέμβαση σε αυτό, απαιτούν την έγκριση της αρμόδιας υπηρεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού, δηλαδή της Υπηρεσίας Νεότερων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Θεσσαλίας και Κεντρικής Στερεάς Ελλάδας, με έδρα τον Βόλο. Επομένως, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Τρικάλων δεν έχει αρμοδιότητα επί του συγκεκριμένου μνημείου, καθώς πρόκειται για νεότερο μνημείο που υπάγεται αποκλειστικά στην υπηρεσία του Βόλου.

2. Η ιδιοκτησία του ακινήτου

Το 2002, ο τότε Δήμος Γόμφων αγόρασε το Κονάκι μαζί με την περιβάλλουσα έκταση, έναντι 352.000 ευρώ. Από το 2014, το ακίνητο αποτελεί περιουσιακό στοιχείο του Δήμου Πύλης. Επομένως, ο Δήμος Πύλης έχει την ευθύνη που απορρέει από την ιδιοκτησία του ακινήτου, ενώ η προστασία του ως χαρακτηρισμένου μνημείου και η έγκριση των σχετικών επεμβάσεων διέπονται από το θεσμικό πλαίσιο και τις αρμοδιότητες του Υπουργείου Πολιτισμού.

3. Η διαδικασία αποκατάστασης

Η αποκατάσταση ενός ιστορικού μνημείου δεν αποτελεί μια απλή τεχνική εργασία. Προϋποθέτει εξειδικευμένες μελέτες και την τήρηση συγκεκριμένων επιστημονικών και θεσμικών προδιαγραφών, ώστε να διασφαλίζονται η ιστορική και αρχιτεκτονική του φυσιογνωμία και η διατήρηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του.

Οι σχετικές μελέτες εξετάζονται από τα αρμόδια όργανα του Υπουργείου Πολιτισμού και, όπου απαιτείται, από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων. Η ολοκλήρωση των εγκρίσεων αποτελεί βασική προϋπόθεση για την περαιτέρω ωρίμανση του έργου και την αναζήτηση των αναγκαίων χρηματοδοτικών πόρων.

4. Πού βρισκόμαστε σήμερα;

Ο Δήμος Πύλης, συνεχίζοντας προσπάθειες που είχαν ξεκινήσει ήδη από το 2004 από τον τότε Δήμο Γόμφων, έχει προχωρήσει στην εκπόνηση και υποβολή μελέτης αποκατάστασης του μνημείου. Μάλιστα, σύμφωνα με ανακοίνωση του Δήμου Πύλης στις 5 Οκτωβρίου 2023, η μελέτη αποκατάστασης και επανάχρησης του Κονακίου είχε λάβει έγκριση από την αρμόδια Διεύθυνση του Υπουργείου Πολιτισμού. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε σημαντικό βήμα για την προώθηση του έργου και σίγουρα μπορεί να χαρακτηριστεί χρονοβόρα, απαιτητική και ιδιαίτερα δαπανηρή. Εάν η τροποποιημένη μελέτη που ζητήθηκε πριν από περίπου δύο χρόνια έχει ήδη κατατεθεί, τότε υπάρχουν βάσιμες ελπίδες ότι το έργο μπορεί να προχωρήσει. Αν όχι, τότε το μέλλον του κτηρίου παραμένει αβέβαιο και ο χρόνος λειτουργεί εις βάρος του. 

Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι στο παρελθόν το έργο είχε βρεθεί πολύ κοντά στην υλοποίησή του, όμως οι εξελίξεις που ακολούθησαν το λεγόμενο «Σκάνδαλο Ζαχόπουλου» ανέκοψαν την πορεία του.

Ένα μνημείο που χρειάζεται απαντήσεις

Κάθε άποψη για το Κονάκι της Πηγής είναι θεμιτή και κάθε δημόσια συζήτηση μπορεί να συμβάλει στην ανάδειξη του ζητήματος. Για να είναι, όμως, ουσιαστική και παραγωγική, χρειάζεται να στηρίζεται σε τεκμηριωμένα στοιχεία και σαφή γνώση των δεδομένων.

Το Κονάκι δεν αποτελεί απλώς ένα παλαιό κτήριο. Είναι μέρος της ιστορικής μνήμης του τόπου μας και η τύχη του αφορά συνολικά την τοπική κοινωνία. Γι’ αυτό, το ερώτημα δεν είναι μόνο εάν το ζήτημα είναι επίκαιρο ή διαχρονικό. Είναι εάν υπάρχουν σήμερα οι προϋποθέσεις ώστε η προσπάθεια αποκατάστασης να προχωρήσει με συγκεκριμένα βήματα και σαφές χρονοδιάγραμμα.

Η προστασία ενός ιστορικού μνημείου δεν μπορεί να εξαντλείται στη διαπίστωση της σημασίας του. Απαιτεί συνέχεια, συντονισμό και έμπρακτες ενέργειες.

Ρήγας Σ. Νικόλαος
Ιστορικός, MSc «Προστασία, Συντήρηση και Αποκατάσταση Μνημείων Πολιτισμού», ΑΠΘ