Εκπαιδευτική εξόρμηση της Α’ & B’ τάξης, του 9ου Γυμνασίου Τρικάλων, στην βυζαντινή Καστοριά

26 Οκτωβρίου, 2026

Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 9ου Γυμνασίου Τρικάλων

Την Παρασκευή 23/10/ 2026, πραγματοποιήθηκε εκπαιδευτική δράση-εκδρομή της Α’ & Β’ τάξης στην Καστοριά, στο πλαίσιο της εμβάθυνσης της ιστορικής παιδείας του μαθητικού πληθυσμού και της επαφής των μαθητών/τριών μας με τα μνημεία και τους χώρους της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Οι Υπεύθυνες καθηγήτριες της επιμορφωτικής αυτής πρωτοβουλίας Αμαλία Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια και Μακρή Αθανασία, φιλόλογος ειδικής αγωγής φρόντισαν για την οργάνωση και το θεματικό περιεχόμενο της εκπαιδευτικής αυτής μετακίνησης.

Η περιήγηση-ξενάγησή μας στην Βυζαντινή πόλη-ζωγραφικό πίνακα φύσης και παράδοσης άρχισε στην όχθη της λίμνης σε μια όμορφη τοποθεσία με αιωνόβια πλατάνια, όπου συναντήσαμε τη Μονή της Παναγίας της Μαυριώτισσας που είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Πρόκειται για μια Μονή που ιδρύθηκε πιθανότατα τον 11ο αιώνα, με εξαιρετικές τοιχογραφίες τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό τμήμα της και διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο σε όλες τις φάσεις της ιστορίας της περιοχής, συμβάλλοντας κυρίως στην πνευματική ζωή του τόπου.Στη συνέχεια φτάσαμε για ξενάγηση στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς που βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο της πόλης στην περιοχή του παλιού Ξενία. Το Μουσείο, μετά την πρόσφατη ανακαίνιση του κτιρίου στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2007-2013, επαναλειτουργεί από τον Οκτώβριο του 2016 και φιλοξενεί τη νέα μόνιμη του έκθεση. Πρόκειται για ένα μοναδικό θεματικό μουσείο εικόνων, αφού τις συλλογές του απαρτίζουν κυρίως φορητά έργα θρησκευτικής ζωγραφικής των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων. Στις τρεις αίθουσες, που διαρθρώνονται γύρω από ένα κεντρικό αίθριο, παρουσιάζεται η καλλιτεχνική παραγωγή που απαντά στην Καστοριά σε ισάριθμες θεματικές ενότητες: «η Βυζαντινή Καστοριά», «η Μεταβυζαντινή Καστοριά», «τα καλλιτεχνικά μεταβυζαντινά εργαστήρια». Στην έκθεση περιλαμβάνονται φορητές εικόνες κάθε είδους, όπως λιτανείας, δεσποτικές, λατρευτικές, επιστυλίου και βημόθυρα τέμπλου. Πολλές από αυτές είναι σπάνιας εικονογραφίας και ζωγραφικής. Λιγοστές αποτοιχισμένες τοιχογραφίες, νομίσματα και κοσμήματα συμπληρώνουν τη γνώση μας για τη ακμάζουσα τοπική κοινωνία και τέχνη της εποχής. Eνημερωτικές πινακίδες με εποπτικό υλικό σε άμεσο συσχετισμό με τα εκθέματα, συνθέτουν μικρές γοητευτικές ανθρώπινες ιστορίες που φωτίζουν άγνωστες πτυχές της βυζαντινής και μεταβυζαντινής καστροπολιτείας, με πρωταγωνιστές τους κτήτορες των εκκλησιών, τοπικούς αξιωματούχους, αρχόντισσες και επώνυμους καλλιτέχνες. Παράλληλα, μέσα από σύγχρονες ψηφιακές εφαρμογές, ο επισκέπτης ανακαλύπτει με διαδραστικό τρόπο τα πολυάριθμα μνημεία της πόλης, ενώ μαθαίνει τα μυστικά που κρύβει η τεχνική της κατασκευής μιας βυζαντινής εικόνας. Η νέα έκθεση αναδεικνύει τη σημασία και την ακτινοβολία της Καστοριάς στο πλαίσιο της βυζαντινής αυτοκρατορίας, αλλά και των μεταβυζαντινών χρόνων και προβάλλει το μοναδικό πλούτο των εικόνων της. Παράλληλα προσφέρει στον επισκέπτη τα ερεθίσματα για να κατανοήσει τις συνθήκες που ευνόησαν την ιδιαίτερη καλλιτεχνική άνθηση της περιοχής. Η έκθεση βρίσκεται σε ανοιχτό διάλογο με τις εκκλησίες του ιστορικού κέντρου από όπου κυρίως προέρχονται οι πολύτιμες αυτές εικόνες. Έτσι το μουσείο γίνεται η αφετηρία για μια περιήγηση στις γειτονιές και τα λιθόστρωτα καλντερίμια του βυζαντινού κάστρου, ένα ταξίδι στο χώρο και το χρόνο, στην Καστοριά, την πόλη «υπαίθριο μουσείο».

Στη συνέχεια, επισκεφθήκαμε την ακρόπολη του βυζαντινού κάστρου της Καστοριάς, πολύ κοντά στο τείχος και τους δύο πύργους του, όπου υψώνεται ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της, η Παναγία Κουμπελίδικη, όπως είναι σήμερα γνωστή. Το όνομά της οφείλεται στη λέξη «κουμπές», που σημαίνει τρούλος, και δημιουργήθηκε στην εποχή της τουρκοκρατίας, για να δηλώσει το κύριο χαρακτηριστικό του ναού, που είναι ο μοναδικός με τρούλο στην Καστοριά. Η βυζαντινή του ονομασία ήταν, πιθανώς, Παναγία Σκουταριώτισσα και Ακαταμάχητος, προσωνύμια που αρμόζουν στην ιδιότητα της Θεοτόκου ως προστάτιδος των τειχών και απαντούν σε επιγραφή της στεφάνης του τρούλου. Για τη χρονολόγηση του μνημείου υπάρχει η άποψη που στηρίζεται στη μορφολογία της τοιχοποιίας του, η οποία ανεβάζει τη χρονολόγηση στις αρχές του 11ου αιώνα και μάλλον γύρω στο 1020, εποχή αποκατάστασης της βυζαντινής κυριαρχίας στην περιοχή από το Βασίλειο Β΄. Ο ναός κτίστηκε στον τύπο του τρίκογχου σταυροειδούς με τρούλο και νάρθηκα. Η ισόδομη τοιχοποιία του διακοσμείται με οδοντωτές ταινίες και κεραμοπλαστικά γράμματα στους κάθετους αρμούς ή σε ζωφόρο, στοιχείο χαρακτηριστικό για τα μνημεία της Καστοριάς. Ο τρούλος έχει ψηλό και κυλινδρικό τύμπανο, διακοσμημένο με εφυαλωμένα αβάκια, που αναπτύσσονται σε τρεις ζώνες, και με κεραμοπλαστικά γράμματα. Από την αρχική φάση ανέγερσης του ναού δεν υπάρχουν στοιχεία τοιχογράφησης. Στο μεγαλύτερό του μέρος ο κυρίως ναός και ο εσωνάρθηκας διασώζει πολύ καλής ποιότητας διάκοσμο, που χρονολογείται στην περίοδο των Παλαιολόγων,1260-1280. Οι εξωτερικές τοιχογραφίες χρονολογούνται στο 1496, σύμφωνα με κτητορική επιγραφή, η οποία μας πληροφορεί ότι ο δωρητής τους ονομαζόταν Ανδρόνικος. Στα μέσα του 17ου αιώνα, ο ναός ανακαινίσθηκε πάλι με νέα τοιχογράφηση, που σεβάστηκε τις αρχαιότερες. Ο ναός βομβαρδίστηκε το 1940 στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, και τότε έχασε το μεγαλύτερο μέρος του τρούλου του, ο οποίος αναστηλώθηκε το 1949. Το 1994 η 11η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων διενήργησε ανασκαφική έρευνα κοντά στο μνημείο, με αφορμή τις εργασίες αποκατάστασης των βυζαντινών πύργων της πλατείας Κουμπελίδικης.

Δεν θα μπορούσαμε όμως να μην περπατήσουμε και στα λιθόστρωτα στενά της παραδοσιακής πόλης. Έτσι, ξεκινώντας από την νότια παραλία, όπως την ονομάζουν οι ντόπιοι, περνώντας από την συνοικία του Ντολτσό, φτάσαμε στο Απόζαρι. Στη διαδρομή αυτή θαυμάσαμε τα επιβλητικά αρχοντικά της. Άλλα νεοκλασικά κι άλλα πιστά στην τοπική μακεδονίτικη αρχιτεκτονική και τη λαϊκή Τέχνη ανήκαν στην πλειονότητά τους σε πλούσιους εμπόρους και βιοτέχνες της γούνας και είναι αδιάψευστοι μάρτυρες της οικονομικής άνθισης, τότε που οι γουνοποιοί επέκτειναν τις δραστηριότητές τους έξω από τη χώρα. Σήμερα πολλά από αυτά έχουν εγκαταλειφθεί κι άλλα έχουν μετατραπεί σε μουσεία. Ανάμεσά τους, δεκάδες βυζαντινές εκκλησίες με πλούσιο ιστορικό φορτίο. Στα στενά δρομάκια της πόλης απλώνεται επίσης μια περήφανη γαστρονομική παράδοση, με τα όσπρια, το κρέας και τα εύγευστα γλυκά του κουταλιού.

Δεν έπαψε κάθε στιγμή να μας εντυπωσιάζει η όψη της λίμνης με την πόλη να καθρεφτίζεται πάνω της, με τους ψαράδες, τους πελεκάνους, τις πάπιες και τα υπόλοιπα υδρόβια πουλιά. Έχει τόσα πολλά να σου χαρίσει αυτή η πόλη και μόνο κοιτώντας τη λίμνη της, αυτό το μοναδικό φυσικό τοπίο! Η εκδρομή μας ολοκληρώθηκε με πολύ όμορφες εντυπώσεις, τόσο εξαιτίας του φυσικού κάλλους της πόλης και της λίμνης, όσο και της πλούσιας ιστορίας της.

Οι συνοδοί της εκδρομής κ. Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια και κ. Μακρή Αθανασία, φιλόλογος ειδικής αγωγής συγχαίρουν για ακόμα μία φορά όλους τους μαθητές και τις μαθήτριες για την άψογη συμπεριφορά τους και εύχονται και σε μελλοντικές εποικοδομητικές συνεργασίες!

Δείτε αποσπάσματα από τις περιηγήσεις-ξεναγήσεις μας στην πόλη της Καστοριάς:

https://www.tiktok.com/@9gymnasiotrikalon/video/7699932185867898134

https://www.tiktok.com/@9gymnasiotrikalon/video/7700563385905188098