Η κοινωνική ένδεια: Όταν η φτώχεια ξεπερνά τα υλικά αγαθά

Γράφει η Ιωάννα Χαρμπέα, Κοινωνιολόγος

Όταν ακούμε τη λέξη «ένδεια», ο νους μας πηγαίνει αυτόματα στην οικονομική στέρηση. Σκεφτόμαστε άδεια πορτοφόλια, απλήρωτους λογαριασμούς και την αδυναμία κάλυψης των βασικών βιοποριστικών αναγκών. Υπάρχει όμως μια άλλη μορφή φτώχειας, πολύ πιο σιωπηλή και συχνά πιο επώδυνη. Είναι η κοινωνική ένδεια.

Η κοινωνική ένδεια δεν μετριέται με αριθμούς και στατιστικούς δείκτες. Είναι η σταδιακή απομάκρυνση του ανθρώπου από τον κοινωνικό ιστό. Είναι η έλλειψη πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση, στην υγεία, στον πολιτισμό και, κυρίως, στη συμμετοχή στα κοινά. Ένας άνθρωπος που βιώνει κοινωνική ένδεια αισθάνεται αόρατος. Νιώθει ότι η φωνή του δεν έχει βάρος και ότι η παρουσία του περισσεύει.

Στην καθημερινή επαφή με ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, η εικόνα αυτή γίνεται ξεκάθαρη. Βλέπουμε ηλικιωμένους κλεισμένους στα σπίτια τους, όπου η μοναξιά βαραίνει περισσότερο από τη χαμηλή σύνταξη. Βλέπουμε νέους ανθρώπους να παραιτούνται από τα όνειρά τους, επειδή οι ευκαιρίες μοιάζουν κλειστές. Βλέπουμε οικογένειες να απομονώνονται από ντροπή, χάνοντας τα υποστηρικτικά τους δίκτυα.

Η αποστέρηση αυτή πλήττει ευθέως την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ψυχική ισορροπία. Όταν ο άνθρωπος χάνει τον κοινωνικό του ρόλο, κλονίζεται η ίδια η ταυτότητά του. Ο κοινωνικός αποκλεισμός τρέφει τον φόβο, την καχυποψία και τελικά οδηγεί στην παραίτηση.

Η αντιμετώπιση της κοινωνικής ένδειας δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε πρόσκαιρα οικονομικά επιδόματα. Τα επιδόματα ανακουφίζουν προσωρινά το σύμπτωμα, αλλά δεν θεραπεύουν την αιτία. Απαιτείται ένα ισχυρό, οργανωμένο κοινωνικό κράτος με δομές που φτάνουν στην πόρτα κάθε πολίτη.

Πάνω απ’ όλα, όμως, απαιτείται η αφύπνιση της συλλογικής μας συνείδησης. Η ενσυναίσθηση, η γειτονιά που νοιάζεται και η έμπρακτη αλληλεγγύη είναι τα μόνα αντίδοτα απέναντι στην απομόνωση. Γιατί μια κοινωνία κρίνεται από τον τρόπο που στέκεται δίπλα στους πιο αδύναμους κρίκους της.