Δήμαρχοι-Επαίτες σε καθεστώς ομηρίας: Πώς Κράτος και Περιφέρειες, στραγγαλίζουν την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Η ώρα της ατομικής ευθύνης των ηγετών…

Στο σύγχρονο διοικητικό τοπίο της χώρας, η Πρωτοβάθμια Τοπική Αυτοδιοίκηση, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιδιότυπη και θεσμικά οξύμωρη πραγματικότητα.

Ενώ οι Δήμαρχοι αποτελούν την πρώτη γραμμή επαφής με τον πολίτη, τον αποδέκτη των καθημερινών προβλημάτων και τον άμεσο υπόλογο για την ποιότητα ζωής στις τοπικές κοινωνίες, οι ίδιοι έχουν μετατραπεί στους «παρίες» του συστήματος.

 Η αιτία έγκειται σε έναν βαθιά συγκεντρωτικό μηχανισμό κατανομής των πόρων και σε ένα δαιδαλώδες θεσμικό πλαίσιο, τα οποία υποβάλλουν τους επικεφαλής των Δήμων σε μια διαρκή κατάσταση οικονομικής ασφυξίας και επιχειρησιακής σύγχυσης.

Το Μοντέλο των «Μεσαζόντων» και η Οικονομική Ασφυξία

Το δομικό πρόβλημα εντοπίζεται στον ρόλο που έχει εκχωρηθεί στις Περιφέρειες. Αντί οι Περιφερειάρχες να λειτουργούν αποκλειστικά ως συντονιστές στρατηγικού σχεδιασμού υπερτοπικής εμβέλειας, έχουν μεταβληθεί σε προνομιακούς μεσάζοντες μεταξύ του κράτους και των Δήμων.

Τα κονδύλια –είτε πρόκειται για ευρωπαϊκά προγράμματα (ΕΣΠΑ) είτε για κρατικές επενδύσεις– που θα έπρεπε να κατευθύνονται απευθείας στους Δήμους βάσει των πραγματικών τους αναγκών, φιλτράρονται, δεσμεύονται και μοιράζονται από την Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση.

Αυτή η διαμεσολάβηση αλλοιώνει τη φιλοσοφία της αποκέντρωσης και ακυρώνει ιστορικά κεκτημένα της αυτοδιοικητικής αυτοτέλειας. Παραδοσιακά χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως η ΣΑΤΑ (Συλλογική Απόφαση Τοπικής Αυτοδιοίκησης), που παρείχαν στους Δήμους σταθερούς, θεσμοθετημένους και προβλέψιμους πόρους για την κάλυψη βασικών τοπικών αναγκών και μικρών έργων υποδομής, έχουν υποστεί δραματικές περικοπές ή έχουν ουσιαστικά καταργηθεί.

Στη θέση τους επικράτησε ένα συγκεντρωτικό μοντέλο, όπου η επιβίωση ενός Δήμου εξαρτάται από τις ορέξεις της περιφερειακής εξουσίας. Οι Δήμαρχοι στερούνται την οικονομική αυτοτέλεια που επιτάσσει το Σύνταγμα και αναγκάζονται να επιδίδονται σε έναν διαρκή αγώνα δρόμου στις διαδρομές της περιφερειακής εξουσίας. Αντί να διοικούν προγραμματικά, υποχρεώνονται να γίνονται «ζητιάνοι» και κόλακες στα γραφεία των Περιφερειαρχών και Αντιπεριφερειαρχών (το χειρότερο), επαιτώντας για πόρους που δικαιωματικά ανήκουν στις δικές τους τοπικές κοινωνίες.

 Αυτή η ιδιότυπη ομηρία υποτάσσει τις ανάγκες των πολιτών στις προσωπικές σχέσεις, τις κομματικές ισορροπίες ή την πολιτική βούληση της εκάστοτε περιφερειακής αρχής.

Το Θέατρο του Παραλόγου με τις Αρμοδιότητες

Πέρα όμως από την οικονομική ομηρία, η κατάσταση επιδεινώνεται από το χάος των αλληλοεπικαλυπτόμενων αρμοδιοτήτων. Οι ευθύνες μεταξύ Δήμων και Περιφερειών παραμένουν σκόπιμα ή μη ξεκάθαρα οριοθετημένες, δημιουργώντας ένα γκρίζο τοπίο.

Από τον καθαρισμό των ρεμάτων και την αντιπλημμυρική προστασία, μέχρι τη συντήρηση του οδικού δικτύου, τη σήμανση και την πολιτική προστασία, κανείς δεν θέλει να γνωρίζει με σαφήνεια πού σταματά η ευθύνη του Δήμου και πού ξεκινά εκείνη της Περιφέρειας.

Αυτό το διοικητικό κομφούζιο λειτουργεί ως το τέλειο άλλοθι. Σε περιπτώσεις καθημερινής εγκατάλειψης ή αποτυχίας των υποδομών, οι δύο φορείς είτε μπλέκονται σε έναν γραφειοκρατικό κυκεώνα, είτε χρησιμοποιούν εσκεμμένα αυτή τη σύγχυση για να αποσιωπήσουν τις ευθύνες τους.

 Το «μπαλάκι» εκτοξεύεται από τον έναν οργανισμό στον άλλον, αποτελώντας ένα βολικό προπέτασμα καπνού για να καλυφθεί η υπηρεσιακή ανικανότητα, η ολιγωρία ή η πλήρης αδιαφορία. Ο πολίτης παραμένει ανυπεράσπιστος, εγκλωβισμένος σε μια κατάσταση όπου κανείς δεν φταίει, αλλά οι τοπικές κοινωνίες υποβαθμίζονται.

Η Μεγάλη «Κλοπή» των Πόρων: Το χρόνιο «Κούρεμα» των ΚΑΠ από τις Κυβερνήσεις

Για να αποδοθεί δικαιοσύνη και να αποκτήσει η Πρωτοβάθμια Αυτοδιοίκηση πραγματική αυτοτέλεια, δεν αρκεί μόνο η απεμπλοκή από τους μεσάζοντες των Περιφερειών. Απαιτείται η άμεση απόδοση στους Δήμους των οικονομικών πόρων που εδώ και πολλά χρόνια παρακρατούν αυθαίρετα οι εκάστοτε κυβερνήσεις.

 Το άρθρο 259 του νόμου «Καλλικράτης» (Ν. 3852/2010) όρισε ρητά και κατηγορηματικά τις πηγές εσόδων των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων (ΚΑΠ), δεσμεύοντας συγκεκριμένα ποσοστά από τον Φόρο Εισοδήματος, τον ΦΠΑ και τον φόρο ακίνητης περιουσίας υπέρ των Δήμων.

Στην πράξη όμως, ο νόμος αυτός παραμένει ανεφάρμοστος, αποτελώντας το μεγαλύτερο θεσμικό έλλειμμα της μεταπολιτευτικής διοίκησης. Με το πρόσχημα των μνημονιακών δημοσιονομικών «πλαφόν» που συνεχίζονται μέχρι σήμερα, το κεντρικό κράτος λειτουργεί ως αφερέγγυος διαχειριστής, παρακρατώντας σχεδόν τα δύο τρίτα των χρημάτων που ανήκουν θεσμικά στους Δήμους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ βάσει Νόμου οι θεσμοθετημένοι πόροι των Δήμων υπολογίζονται σε πάνω από 9 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, η κεντρική διοίκηση αποδίδει στον κρατικό προϋπολογισμό μόλις περίπου 3 δισεκατομμύρια.

Αυτή η χρόνια παρακράτηση δισεκατομμυρίων ευρώ συνιστά ευθεία παραβίαση του άρθρου 102 του Συντάγματος, το οποίο επιτάσσει ότι κάθε μεταβίβαση αρμοδιοτήτων στους ΟΤΑ πρέπει να συνοδεύεται υποχρεωτικά από τη μεταφορά των αντίστοιχων πόρων.

Αντί γι’ αυτό, οι κυβερνήσεις φορτώνουν διαρκώς στους Δήμους νέες, δαπανηρές αρμοδιότητες –όπως η συντήρηση σχολείων, η πολιτική προστασία και η διαχείριση αδέσποτων– ενώ ταυτόχρονα κρατούν στα κρατικά ταμεία τα χρήματα των δημοτών, επιστρέφοντάς τα με το σταγονόμετρο ως δήθεν «έκτακτες κυβερνητικές επιχορηγήσεις».

Γιατί καμία Κυβέρνηση δεν αποδίδει τα χρήματα που ανήκουν στους Δήμους;

Απέναντι σε αυτή τη θεσμική εκτροπή, γεννάται ένα εύλογο ερώτημα για κάθε πολίτη: Γιατί καμία Κυβέρνηση δεν προβαίνει στο προφανές και λογικό, να αποδώσει δηλαδή στους Δήμους όσα ορίζει ο νόμος;

Σύμφωνα με αναλύσεις της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ), συνταγματολόγους και οικονομολόγους της Αυτοδιοίκησης, η απάντηση δεν βρίσκεται στην οικονομική αδυναμία, αλλά στην ίδια τη φύση της πολιτικής εξουσίας:

• Ο πολιτικός έλεγχος και το πελατειακό κράτος: Αν ένας Δήμαρχος λαμβάνει αυτόματα τα χρήματα που του αναλογούν, δεν έχει ανάγκη κανέναν Υπουργό και κανέναν Βουλευτή. Διοικεί ανεξάρτητα, ακόμα κι αν ανήκει σε διαφορετικό πολιτικό χώρο από την Κυβέρνηση. Όταν όμως το κράτος κρατάει τους πόρους και τους μοιράζει με το σταγονόμετρο, αναγκάζει τους Δημάρχους να χτυπούν τις πόρτες των Υπουργείων, ανταμείβοντας τους «ημετέρους» με έργα πριν τις εκλογές και τιμωρώντας τους «αντιπάλους» με οικονομική ασφυξία.

• Η συγκέντρωση της εκλογικής «δόξας»: Όταν ένας Δήμος εκτελεί ένα έργο με δικούς του θεσμοθετημένους πόρους, τα εύσημα πιστώνονται στον Δήμαρχο. Αντίθετα, όταν τα χρήματα ελέγχονται κεντρικά μέσω Υπουργείων ή Περιφερειών, η εκάστοτε Κυβέρνηση μπορεί να παρουσιάζει κάθε δρόμο, πλατεία ή γυμναστήριο ως δικό της «δώρο» στον τόπο, κεφαλαιοποιώντας το πολιτικά στις εθνικές εκλογές.

• Τα δημοσιονομικά «πλεονάσματα» του κεντρικού κράτους: Το κράτος εισπράττει κανονικά τους φόρους των πολιτών, αλλά αντί να αποδώσει στους Δήμους το νόμιμο μερίδιό τους, κρατάει αυτά τα δισεκατομμύρια στα δικά του ταμεία. Με αυτόν τον λογιστικό ελιγμό εμφανίζει υψηλότερα πρωτογενή πλεονάσματα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς ή χρηματοδοτεί κεντρικά επιδόματα, ασκώντας κοινωνική πολιτική με τα χρήματα της Αυτοδιοίκησης.

• Το πρόσχημα της διαχειριστικής ανεπάρκειας: Οι Κυβερνήσεις επικαλούνται συχνά τον φόβο της διασπάθισης δημόσιου χρήματος, υποστηρίζοντας ότι πολλοί μικροί Δήμοι στερούνται επαρκών τεχνικών και οικονομικών υπηρεσιών και ότι ενδέχεται να δημιουργήσουν ανεξέλεγκτα ελλείμματα που θα επιβαρύνουν τελικά τον κρατικό προϋπολογισμό.

Με απλά λόγια, για κάθε κεντρική εξουσία, τα χρήματα των Δήμων ισοδυναμούν με πολιτική ισχύ. Η απόδοσή τους θα σήμαινε τον τερματισμό της κηδεμονίας πάνω στις τοπικές κοινωνίες.

Η Ακτινογραφία του Στραγγαλισμού: Τα Στοιχεία της ΚΕΔΕ

Οι συνέπειες αυτής της διπλής ομηρίας (από την κεντρική Κυβέρνηση και τις Περιφέρειες) αποτυπώνονται ανάγλυφα στα επίσημα στοιχεία και τις αναλύσεις της ΚΕΔΕ, που συνθέτουν μια εικόνα συστηματικού οικονομικού στραγγαλισμού:

• Μείωση 32,3% των Πόρων: Αν θέσουμε ως έτος βάσης το 2009, οι δύο βασικοί πυλώνες χρηματοδότησης των Δήμων (οι αποδόσεις ΚΑΠ και η ΣΑΤΑ) έχουν υποστεί σωρευτική μείωση της τάξης του 32,3%.

• Χρηματοδοτικό Έλλειμμα 2,5 Δισεκατομμυρίων: Οι πραγματικές ανάγκες των Δήμων για την κάλυψη των λειτουργικών τους δαπανών και την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους αγγίζουν τα 5,35 δισ. ευρώ, ενώ οι διαθέσιμοι πόροι αφήνουν ένα τεράστιο κενό ύψους 2,5 δισ. ευρώ.

• Αδυναμία Κάλυψης Μισθοδοσίας: Σε δεκάδες Δήμους της χώρας, η τακτική κρατική χρηματοδότηση έχει συρρικνωθεί σε τέτοιο βαθμό που πλέον δεν επαρκεί ούτε για να καλύψει το βασικό κόστος της μισθοδοσίας του προσωπικού τους.

• Προϋπολογισμοί στον «Αέρα»: Η οικονομική ασφυξία είναι τόσο έντονη, που υπολογίζεται ότι περίπου το 10% των Δήμων της χώρας αδυνατεί πλέον να κλείσει ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς, λειτουργώντας με «προκαταβολές» μελλοντικών ετών για να αποφύγει τη στάση πληρωμών.

• Η Ψευδαίσθηση των Αυξήσεων: Παρά το γεγονός ότι οι ΚΑΠ παρουσίασαν μια ονομαστική αύξηση της τάξης του 60% (από 1,8 δισ. το 2019 στα 3,06 δισ.), η αύξηση αυτή εξανεμίστηκε πλήρως από την εκτίναξη του λειτουργικού κόστους (ενέργεια, πληθωρισμός, επιβολή του τέλους ταφής απορριμμάτων).

Η Γνώση του Τόπου «εκ του σύνεγγυς» και το Τέλος του Άλλοθι «Δεν έχω λεφτά»

Το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της άμεσης οικονομικής αυτονόμησης των Δήμων πηγάζει από μια απλή αλήθεια: Ποιος μπορεί να γνωρίζει καλύτερα τις πραγματικές ανάγκες, τις ιδιαιτερότητες και τις πληγές ενός τόπου, εκτός από αυτόν που τον διοικεί εκ του σύνεγγυς;

 Ο Δήμαρχος και το δημοτικό συμβούλιο ζουν καθημερινά τα προβλήματα της γειτονιάς, του χωριού, του οδικού δικτύου και των σχολείων. Είναι παράλογο να αποφασίζει για την ιεράρχηση αυτών των αναγκών ένας μακρινός, κεντρικός ή περιφερειακός γραφειοκρατικός μηχανισμός.

Παράλληλα, η θεσμοθετημένη ροή των πόρων αποτελεί τη μεγάλη ώρα της αλήθειας για το πολιτικό προσωπικό της χώρας. Στο σημερινό στρεβλό καθεστώς, η έλλειψη χρημάτων και η κηδεμονία λειτουργούν ως η απόλυτη «κολυμβήθρα του Σιλωάμ» για κάθε αποτυχημένη ή αδρανή δημοτική Αρχή.

Το μόνιμο, εύκολο και σχεδόν αδιαμφισβήτητο επιχείρημα «θέλω αλλά δεν έχω λεφτά, φταίει η Περιφέρεια/το Κράτος» αποτελεί το τέλειο καταφύγιο για την υπεκφυγή και την κάλυψη της διαχειριστικής ανεπάρκειας.

Αν οι Δήμοι αποκτήσουν την πλήρη οικονομική τους αυτονομία, το βολικό αυτό προπέτασμα καπνού θα διαλυθεί ακαριαία. Μόνο τότε θα δοκιμαστούν πραγματικά οι ικανότητες, το όραμα και οι αρετές ενός ηγέτη. Όταν ένας Δήμαρχος έχει στα χέρια του τους πόρους που του αναλογούν βάσει αντικειμενικών κριτηρίων, δεν θα μπορεί πλέον να κρυφτεί πίσω από τη μοιρολατρία της άδειας τσέπης.

 Η αποτυχία ή η επιτυχία θα φέρουν πλέον ονοματεπώνυμο.

Η Επιτακτική Ανάγκη για Αντικειμενικά Κριτήρια

Η ανάγκη για μια γενναία μεταρρύθμιση είναι πλέον επιτακτική. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά με όρους υποτέλειας και ανευθυνότητας. Απαιτείται η επιστροφή των παρακρατηθέντων πόρων, η άμεση παράκαμψη των ενδιάμεσων σταδίων, ο ριζικός και ξεκάθαρος διαχωρισμός των αρμοδιοτήτων, καθώς και η απευθείας χρηματοδότηση των Δήμων από το κράτος και τα ευρωπαϊκά ταμεία. Η κατανομή αυτή πρέπει να γίνεται βάσει αυστηρών, αντικειμενικών και δίκαιων κριτηρίων:

• Πληθυσμιακά κριτήρια, ώστε να καλύπτονται αναλογικά οι ανάγκες των δημοτών.

• Χωροταξικά κριτήρια και έκταση του Δήμου, καθώς ένας γεωγραφικά απλωμένος Δήμος έχει πολλαπλάσια κόστη συντήρησης δικτύων (οδικών, υδρευτικών κ.λπ.) ανεξαρτήτως πληθυσμού.

• Το γεωγραφικό ανάγλυφο, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες, τις δυσκολίες και το αυξημένο κόστος υποδομών που παρουσιάζουν οι ορεινοί, ημιορεινοί ή νησιωτικοί Δήμοι.

Μόνο με την αποκατάσταση της οικονομικής τους αυτονομίας, την απόδοση των όσων νόμιμα δικαιούνται και την ξεκάθαρη νομοθέτηση των ευθυνών τους θα πάψουν οι Δήμαρχοι να είναι οι αδύναμοι κρίκοι της διοικητικής αλυσίδας.

Μόνο τότε το πολιτικό σύστημα της Αυτοδιοίκησης θα περάσει από την εποχή της μετάθεσης ευθυνών, στην εποχή της απόλυτης λογοδοσίας, αναδεικνύοντας αυτούς που πραγματικά μπορούν να οδηγήσουν τις τοπικές κοινωνίες στο μέλλον.