Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Η Άγκυρα κυριαρχεί στη Λιβύη και αποσταθεροποιεί την Ανατολική Μεσόγειο

H επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή του Τομπρούκ δείχνει ότι η Αθήνα δεν στάθηκε αντίπαλο δέος στην τουρκική διείσδυση.

Νέα δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς και ερωτηματικά για το μέγεθος της επιρροής της Αθήνας στη Βεγγάζη, προκαλεί η επικύρωση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της Ανατολικής Λιβύης.

Με αυτή την όχι και τόσο ξαφνική εξέλιξη αναδεικνύεται, παράλληλα, η επιτυχημένη στρατηγική προσέγγιση της Τουρκίας στο καθεστώς του στρατάρχη Χαφτάρ, με την Άγκυρα να κεφαλαιοποιεί τόσο το οικονομικό όσο και το διπλωματικό βεληνεκές της στην ευρύτερη περιοχή, καθώς και τους παραδοσιακούς δεσμούς που διαθέτει με την αχανή βορειοαφρικανική χώρα, λόγω του κοινού οθωμανικού παρελθόντος.

Η επικύρωση της ανυπόστατης συμφωνίας του Νοεμβρίου 2019 (υπενθυμίζεται ότι τότε είχε πιαστεί εξαπίνης η ελληνική κυβέρνηση) δεν οδηγεί σε νόμιμα διεθνή αποτελέσματα όσον αφορά την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς το μνημόνιο αφενός αντίκειται στις βασικές προβλέψεις του Δικαίου της Θάλασσας, αφετέρου έχει καταδικαστεί από όλους τους άλλους εμπλεκόμενους παίκτες στην περιοχή.

Γι’ αυτό η Αθήνα απορρίπτει την απόφαση της Βουλής της Ανατολικής Λιβύης, διαμηνύοντας ότι ο παράνομος, άκυρος και ανυπόστατος χαρακτήρας του μνημονίου δεν μεταβάλλεται και, επιπλέον, ότι αντίκειται «στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής».

Το υπουργείο Εξωτερικών υπενθυμίζει ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν συνορεύουν, άρα δεν προκύπτει νόμιμη βάση για οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, ενώ, όπως είναι γνωστό, οι προβλέψεις του τουρκολιβυκού μνημονίου αγνοούν «τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες με βάση την UNCLOS και το διεθνές εθιμικό δίκαιο».

Τα ερείσματα της Τουρκίας στην Ανατολική Λιβύη

Παρ’ όλα αυτά, η επιλογή της Βουλής που εδρεύει στο Τομπρούκ επιβεβαιώνει αφενός ότι η Άγκυρα διαθέτει πλέον ισχυρά ερείσματα στην Ανατολική Λιβύη, και δη στο περιβάλλον ενός από τους γιους του στρατάρχη, του Σαντάμ Χαφτάρ, αφετέρου ότι, μετά τη δορυφοροποίηση της μεταβατικής κυβέρνησης της Τρίπολης, η τουρκική διπλωματία επικεντρώνεται στη μεγέθυνση της παρουσίας της σε όλη τη λιβυκή επικράτεια. Η Βεγγάζη, από την πλευρά της, δείχνει ότι δεν την ενδιαφέρει ιδιαίτερα η (μη) νομιμότητα του μνημονίου και, αντιθέτως, επιλέγει, μάλιστα με ηχηρό τρόπο, την Τουρκία ως στρατηγικό εταίρο στην Ανατολική Μεσόγειο.

Καθ’ όλη τη διάρκεια των τελευταίων τριών ετών η Άγκυρα προσέγγισε την Ανατολική Λιβύη με διάφορους τρόπους, με πρώτη αφορμή την αποστολή σημαντικότατης ανθρωπιστικής βοήθειας όταν η περιοχή, με επίκεντρο τη Ντέρνα, επλήγη από την κακοκαιρία Ντάνιελ. Παράλληλα, όλο και περισσότερα τουρκικά κεφάλαια επενδύονταν γύρω από το καθεστώς της Βεγγάζης, ενώ αξιόλογες είναι και οι συμφωνίες που έχουν υπογραφεί στους τομείς του εμπορίου, των υποδομών και της άμυνας, με τις δύο πλευρές να πραγματοποιούν ακόμα και κοινά στρατιωτικά γυμνάσια. Διακριτό ρόλο στη στρατιωτική συνεργασία φαίνεται ότι διαδραματίζει το Πακιστάν, στενός αμυντικός εταίρος της Τουρκίας.

Το μείζον, βεβαίως, μεταξύ της Άγκυρας και της Βεγγάζης είναι ότι με την πάροδο των ετών εξέλειπε η βασική αιτία της αντιπαλότητας, δηλαδή η στήριξη της Τουρκίας στη μεταβατική κυβέρνηση της Τρίπολης. Υπενθυμίζεται ότι εν μέσω του εμφυλίου οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις ήταν αυτές που απέτρεψαν την είσοδο του στρατάρχη Χαφτάρ στην Τρίπολη, ενώ σήμερα, παρά τις αντίθετες εκκλήσεις της διεθνούς κοινότητας, τουρκικά στρατεύματα παραμένουν σταθμευμένα στη Λιβύη.

Παράλληλα, η Τουρκία εργάστηκε σε διπλωματικό επίπεδο προκειμένου να γεφυρώσει τις διαφορές μεταξύ των δυτικών και των ανατολικών αρχών της χώρας. Ανεξαρτήτως του βαθμού επιτυχίας της εν λόγω πρωτοβουλίας, η οποία ονομάστηκε «One Libya», το κέρδος της Άγκυρας ήταν ότι ανέπτυξε αποτελεσματικά δίκτυα κοντά στα κέντρα λήψης των αποφάσεων. Φτάνοντας, λοιπόν, στο σήμερα, ο Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος προαλείφεται για διάδοχος του πατέρα του, αλλά ενδεχομένως και για υποψήφιος πρόεδρος, εφόσον στο μέλλον διεξαχθούν ελεύθερες εκλογές, φαίνεται να δίνει απόλυτη προτεραιότητα στη στενή συνεργασία της Ανατολικής Λιβύης με την Τουρκία.

Η αντίδραση της ΕΕ και η αναμονή για εκείνη του Καΐρου

Κι αυτό παρά το γεγονός ότι, εκτός από την Ελλάδα, η επικύρωση του μνημονίου προκάλεσε ήδη την ηχηρή αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τους επικεφαλής της Κομισιόν και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και Αντόνιο Κόστα, να υπογραμμίζουν ότι «το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας και είναι άκυρο», επιβεβαιώνοντας την αλληλεγγύη τους προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Με ενδιαφέρον αναμένεται και η απάντηση του Καΐρου. Υπενθυμίζεται ότι η Βεγγάζη συνδέεται τόσο με την ΕΕ όσο και με την Αίγυπτο στους τομείς του μεταναστευτικού, του εμπορίου και της οικονομικής συνεργασίας.

Δίνοντας τον τόνο για το εντατικό διπλωματικό πόκερ που θα ακολουθήσει, η Αθήνα έχει ήδη ενημερώσει τους εταίρους και τους συμμάχους της στην ευρύτερη περιοχή, ενώ παράλληλα καλεί την Ανατολική Λιβύη, και δι’ αυτής την Τουρκία, να μην προχωρούν σε ενέργειες που υπονομεύουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου και ενεργειακές έρευνες

Η αναγνώριση της συμφωνίας του 2019 από τη Βεγγάζη έρχεται λίγες εβδομάδες πριν από την έναρξη των εργασιών για το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου, τμήμα του οποίου διέρχεται μέσα από το τουρκολιβυκό μνημόνιο, ειδικά στα νότια της Κάσου, όπου αναμένεται να δρομολογηθεί πρώτα το γαλλικό ερευνητικό. Αντίστοιχα, εντός των ορίων του παράνομου συμφώνου βρίσκονται τμήματα των οριοθετημένων θαλάσσιων τεμαχίων νοτίως της Κρήτης, όπου θα δραστηριοποιηθεί η αμερικανική Chevron.

Πρέπει, πάντως, να επισημανθεί ότι στην ανακήρυξη των δικών της θαλασσίων τεμαχίων η Λιβύη έχει τηρήσει τη λογική της μέσης γραμμής, όπως αυτή ορίστηκε το 2011 με βάση το νόμο Μανιάτη, έρχεται δηλαδή στην πράξη σε αντίθεση με τη λογική του τουρκολιβυκού μνημονίου. Ερωτηματικό παραμένει εάν θα συνεχιστούν οι συζητήσεις που διεξάγονται σε τεχνικό επίπεδο μεταξύ Αθήνας και Τρίπολης για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών. Στη διαπραγμάτευση αυτή δεσπόζει το τουρκολιβυκό μνημόνιο, με τον επικεφαλής της μεταβατικής κυβέρνησης Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά να έχει διαμηνύσει στην ελληνική πλευρά ότι η συμφωνία αποτελεί νόμο του κράτους και δεν πρόκειται να αποσυρθεί από το τραπέζι.

Εύλογα, αυτή θα είναι από εδώ και στο εξής η θέση και της Βεγγάζης, με το μνημόνιο να αποτελεί τον οδηγό της Λιβύης στο μείζον ζήτημα της οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο. Βέβαιο θεωρείται ότι η Αθήνα θα προβεί στις απαραίτητες ενέργειες προς τους διεθνείς οργανισμούς (βλ. ΟΗΕ) προκειμένου να εξασφαλιστούν τα εθνικά κυριαρχικά δικαιώματα, ενώ στην ελληνική δημόσια σφαίρα φαίνεται ότι αποκτά δυναμική η συζήτηση για επέκταση των χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης στα 12 ναυτικά μίλια.

Αλλαγή ισορροπιών στη Βουλή του Τομπρούκ

Η αλλαγή των ισορροπιών στο εσωτερικό της Ανατολικής Λιβύης υπέρ της Τουρκίας επιστεγάστηκε με την πρόσφατη απομάκρυνση του Ακίλα Σάλεχ από τη θέση του προέδρου της Βουλής. Ο αντικαταστάτης του, Αλ Σαλχίν Αμπντέλ Νάμπι, θεωρείται στενός συνομιλητής της Άγκυρας, έχοντας μάλιστα διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής επιτροπής φιλίας με την Τουρκία. Ο Σάλεχ διέθετε αποτελεσματικούς διαύλους επικοινωνίας με την Αθήνα (είχε επισκεφθεί άλλωστε ξανά την ελληνική πρωτεύουσα πέρσι τον Δεκέμβριο, όπου συναντήθηκε μεταξύ άλλων με τον Νικήτα Κακλαμάνη) και εμφανιζόταν ανά τακτά χρονικά διαστήματα ως «κυματοθραύστης» έναντι μιας πιθανής επικύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου, παρά τις ασφυκτικές πιέσεις της Τουρκίας.

Ο τέως πρόεδρος της Βουλής βρισκόταν σε διαρκή επικοινωνία και με το Κάιρο, με το καθεστώς του Σίσι να στηρίζει μάλιστα ποικιλοτρόπως τον στρατάρχη Χαφτάρ. Πρέπει να επισημανθεί ότι η Αίγυπτος είχε αντιδράσει στον ΟΗΕ, τον Δεκέμβριο του 2023, στην κίνηση της Λιβύης να ανακηρύξει συνορεύουσα ζώνη στα 24 ναυτικά μίλια, παραβιάζοντας την αιγυπτιακή υφαλοκρηπίδα στα δυτικά θαλάσσια σύνορα.

Ελλάδα–Αίγυπτος και οι νόμιμες οριοθετήσεις στην περιοχή

Ελλάδα και Αίγυπτος, πέραν της στενής και πολυεπίπεδης συνεργασίας τους, συνδέονται με τη συμφωνία μερικής οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (Αύγουστος 2020), η οποία τέμνει το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο και εδράζεται στις βασικές αρχές του Δικαίου της Θάλασσας, αποτελώντας παράδειγμα διμερούς οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών.

Πρέπει να επισημανθεί ότι, πέραν της Ελλάδας και της Αιγύπτου, στην Ανατολική Μεσόγειο έχουν συναφθεί νόμιμες συμφωνίες οριοθέτησης μεταξύ Κύπρου–Αιγύπτου, Κύπρου–Ισραήλ και Ισραήλ–Λιβάνου. Όλες στηρίζονται στη διεθνή νομιμότητα, σε πλήρη αντίθεση με την πειρατική λογική που επιχειρεί να επιβάλει η Άγκυρα στην Ανατολική Μεσόγειο, έχοντας πλέον υποχείριο τόσο την Τρίπολη όσο και τη Βεγγάζη.

Τα όρια της ελληνικής διπλωματίας στη Λιβύη

Ερωτήματα, πάντως, προκύπτουν για τη στρατηγική που ακολούθησε η Ελλάδα στη Λιβύη, ένα πεδίο που, όπως αποδεικνύεται, λειτουργεί ως κινούμενη άμμος για την ελληνική διπλωματία. Κατά γενική ομολογία η Αθήνα δεν διαθέτει ούτε τους οικονομικούς και επενδυτικούς πόρους ούτε τα αμυντικά μέσα ούτε το κατάλληλο δίκτυο επιρροής στο λιβυκό έδαφος, ώστε να ανταγωνιστεί την τουρκική παρουσία.

Γι’ αυτό τα τελευταία χρόνια ακολουθήθηκε η οδός της ήπιας διπλωματίας, με την ελληνική πρωτεύουσα να συνομιλεί με αμφότερες τις πλευρές, επιχειρώντας να αναβαθμίσει τις διμερείς σχέσεις στους τομείς του εμπορίου, των υποδομών, των οικονομικών και επιχειρηματικών συνεργασιών και των επενδύσεων, του μεταναστευτικού, αλλά και της συνεργασίας σε πιο ειδικούς τομείς, όπως η εκπαίδευση στελεχών του Λιμενικού.

Προς αυτήν την κατεύθυνση επαναλειτούργησε το ελληνικό προξενείο της Βεγγάζης, με την Αθήνα πάντως να κάνει αρκετά βήματα πίσω μετά την αποτυχημένη, εξαιρετικά κακοσχεδιασμένη επιχείρηση παροχής ανθρωπιστικής βοήθειας στη Ντέρνα το φθινόπωρο του 2023, όταν πέντε στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων σκοτώθηκαν σε τροχαίο δυστύχημα.

Αυτό που, δυστυχώς, αποδεικνύεται μετά τις τελευταίες εξελίξεις είναι ότι τα όρια επιρροής της Ελλάδας στη μετεμφυλιακή Λιβύη είναι πεπερασμένα και ότι ούτε η λειτουργία της χώρας ως πύλης εισόδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και δη ως διαύλου παροχής ευρωπαϊκού χρήματος, λειτούργησε ως αντίπαλο δέος έναντι της Τουρκίας.

Μεταναστευτικό και ο ρόλος των ΗΠΑ

Από την άλλη πλευρά, φαίνεται ότι το καθεστώς της Ανατολικής Λιβύης αισθάνεται πλέον αρκετά ισχυρό ώστε να είναι σε θέση να ρισκάρει σε μεγάλο βαθμό τις σχέσεις του με την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Αίγυπτο, κρατώντας έναντι των Ευρωπαίων, και δη της Ελλάδας και της Ιταλίας, το ισχυρό χαρτί της εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού.

Χωρίς να γνωρίζει κανείς αν πρόκειται για σύμπτωση, τις τελευταίες εβδομάδες οι ροές από τα ανατολικά παράλια της Λιβύης προς την Κρήτη είναι αυξημένες, ενώ νωπό παραμένει το περιστατικό του καλοκαιριού του 2025, όταν η ευρωπαϊκή αντιπροσωπεία (ο αρμόδιος επίτροπος και τρεις Ευρωπαίοι υπουργοί) ουσιαστικά εκδιώχθηκε από τη Βεγγάζη, διότι το καθεστώς Χαφτάρ θεώρησε ότι δεν του αποδόθηκε η απαραίτητη διεθνής αναγνώριση.

Με εξαιρετικό ενδιαφέρον αναμένεται και η στάση του Μασάντ Μπούλος, συμβούλου του Τραμπ για τη Βόρεια Αφρική και τα αραβικά κράτη, εν γένει για την τουρκική παρουσία στα ανατολικά αλλά και ειδικά για την επικύρωση του μνημονίου, με τον ίδιο να εργάζεται προς την κατεύθυνση της επανένωσης, βρισκόμενος σε διαρκή επαφή με όλους τους ισχυρούς παίκτες της περιοχής.

Τέλος, η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βεγγάζη προκαλεί αντίθετες αντιδράσεις στις δύο πλευρές του Αιγαίου, με την αντιπολίτευση στην Ελλάδα να βάλλει κατά των κυβερνητικών χειρισμών, ενώ στην Άγκυρα πανηγυρίζουν και ετοιμάζονται να εορτάσουν από κοινού με τους Λίβυους την παράνομη συμφωνία.

tovima.gr