Η «Μαρτυρική» κωμόπολη της Πύλης και η διαφύλαξη της ιστορικής της ταυτότητας 

Άρθρο του Βασίλη Πανάγου 

Κατά τη διάρκεια  της κατοχής (Απρίλιο 1941 –  Οκτώβριο 1944) η Ελλάδα υπέστη ολοκληρωτική καταστροφή από τους κατακτητές. Οι βασικές υποδομές της χώρας ισοπεδώθηκαν και η οικονομία βρέθηκε σε πλήρη διάλυση. Οι άνθρωποι βίωσαν ακραία φτώχεια, πείνα, καταπίεση και ανείπωτες απώλειες.

Παρ’ όλα αυτά, το ηθικό του ελληνικού λαού δεν κάμφθηκε, και σύντομα ξεκίνησε η οργανωμένη αντίσταση και ο ένοπλος αγώνας.  Ο εχθρός  επέβαλε σκληρά αντίποινα στα ανταρτοκρατούμενα χωριά που ανέπτυξαν έντονη αντιστασιακή δράση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής του δόγματος της συλλογικής ευθύνης, με τη γνωστή τακτική της «καμένης γης», υπήρξε και η «μαρτυρική» κωμόπολη της Πύλης.

Μετά τη  μάχη της 8^ης & 9ης Ιουνίου 1943, μεταξύ των αντάρτικων τμημάτων του ΕΛΑΣ με τον ιταλικό στρατό, η Πύλη λεηλατήθηκε άγρια και πυρπολήθηκε ολοσχερώς. Ο άμαχος πληθυσμός διέφυγε στα βουνά, πριν την εχθρική εισβολή.  Ενέργεια, που τελικά αποδείχθηκε σωτήρια για τις ζωές των κατοίκων.  Οι Ιταλοί άφησαν στο πεδίο της μάχης πολλούς νεκρούς και τραυματίες, και ήταν αποφασισμένοι να προβούν σε εξοντωτικά αντίποινα με εκτελέσεις αμάχων. Σκότωσαν όσους εντόπισαν (μνημονεύονται τα ονόματα 6 αθώων θυμάτων).

Το ολοκαύτωμα της Πύλης έγινε με διαταγή του συνταγματάρχη Giuseppe Berti, διοικητή του 6^ου Συντάγματος Λογχοφόρων του Δούκα της Αόστης και επικεφαλή  της επιχείρησης. Ο Berti, κατηγορήθηκε για την ενέργεια αυτή ως εγκληματίας πολέμου. Το όνομά του περιλήφθηκε στη λίστα που καταρτίστηκε από την Επιτροπή Εγκλημάτων Πολέμου των Ηνωμένων Εθνών (UNWCC).

Μετά την αποχώρηση των δυνάμεων του Άξονα, η Ελλάδα εισήλθε σε μια περίοδο ακραίας πολιτικής πόλωσης και τρομοκρατίας, που οδήγησε άμεσα στην εμφύλια σύγκρουση. Η ανοικοδόμηση καθυστέρησε σημαντικά. Οι άστεγοι πυροπαθείς της Πύλης ζούσαν σε τραγικές συνθήκες, αντιμετωπίζοντας ακραία φτώχεια και πλήρη εξαθλίωση. Ωστόσο, η επισκευή των καμένων  σπιτιών αποτελούσε βασική προτεραιότητα. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, η μαρτυρική κωμόπολη έγινε τόπος υποδοχής και φιλοξενίας χιλιάδων προσφύγων, μετά την εκκένωση των ορεινών χωριών από τον εθνικό στρατό. Η Πύλη μεταβλήθηκε σε απέραντο καταυλισμό άπορων και δυστυχισμένων ανθρώπων.

Οι οικογένειες κατοικούσαν στοιβαγμένες σε παραπήγματα που κατασκευάστηκαν πρόχειρα πάνω στ’ αποκαΐδια. Τα λιγοστά σπίτια, που επισκευάστηκαν προσωρινά από τους ιδιοκτήτες τους, επιτάχθηκαν από το κράτος. Οι πορτινές οικογένειες υποχρεώθηκαν να μοιραστούν την ίδια στέγη με τους πρόσφυγες. Διαβίωναν σε άθλιες συνθήκες υγιεινής. Υπήρχε έξαρση των ασθενειών και αυξημένος κίνδυνος επιδημιών.

Η επιβίωση των πολεμοπαθών στηρίχθηκε κυρίως στην ανθρωπιστική συνεισφορά της UNRRA, παρά τις γραφειοκρατικές  δυσλειτουργίες και καθυστερήσεις που υπήρχαν στη διανομή των αγαθών. Το στεγαστικό πρόβλημα στην Πύλη παρέμεινε οξύτατο και μετά τη λήξη του Εμφυλίου Πολέμου (Αύγουστος του 1949) και τον επαναπατρισμό των προσφύγων. 

Το 1953, συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια από τη θλιβερή επέτειο του ολοκαυτώματος. Η κρατική μέριμνα ήταν ανεπαρκής και αναποτελεσματική, με αποτέλεσμα   οι περισσότερες οικογένειες της Πύλης  να παραμένουν ακόμη στα χαλάσματα. Οι έμποροι και οι επαγγελματίες μάταια προσδοκούσαν τη χορήγηση ενός  δανείου για να ξαναστήσουν τις κατεστραμμένες τους επιχειρήσεις. Οι αγανακτισμένοι κάτοικοι στην απελπισία τους αποφάσισαν να ιδρύσουν ένα «Σύλλογο Πυροπαθών».

Σκοπός του συλλόγου ήταν η δημιουργία ενός αναγνωρισμένου φορέα, που θα παρέμβαινε  σε αρχές και αρμόδιες υπηρεσίες για την επίλυση του στεγαστικού προβλήματος. Τον Φεβρουάριο του 1953, ο Σύλλογος Πυροπαθών Πύλης, υπέβαλε υπόμνημα προς τον πρωθυπουργό, τους υπουργούς συντονισμού, οικονομικών, προνοίας, δημοσίων έργων και εσωτερικών, τους βουλευτές και τον νομάρχη  Τρικάλων. Το υπόμνημα περιέγραφε τη δεινή κατάσταση στην οποία περιήλθαν και την αναγκαία κρατική αρωγή, προκειμένου να ανοικοδομήσουν τα κατεστραμμένα τους σπίτια.

Το περιεχόμενο αυτού του υπομνήματος δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Αναγέννησις», και αναφέρεται στα εξής ζητήματα: «Ἡ Πύλη ὑπέστη τήν 8^ηνἸουνίου 1943 ὁλοκληρωτική καταστροφήν ἀπό ἐμπρησμόν της ὑπό τῶν Ἱταλικῶν στρατευμάτων. Ἒκτοτε οὐδεμία οὐσιαστική βοήθεια ἐδόθη ὑπό τοῦ κράτους καί οἱ κάτοικοι ζοῦν ἐπί δεκαετίαν εἰς ἀνθυγιεινάς τρώγλας μέ ἀποτελέσμα τόν σοβαρόν κλονισμόν τῆς ὑγείας των. Ἀπό ἐτῶν εἶχε ἀρχίσει ἡ προσωρινή στέγασις τῶν πυραπαθῶν  συμβαλούσης καί τῆς ἰδιωτικῆς πρωτοβουλίας, πρός τοῦτο  πλήν ὃμως αὓτη διεκόπη πολύ πρίν ὁλοκληρωθεῖ. Τό γεγονός εἶναι ὃτι διαβιοῦμεν, ὑπό τά ἐρείπια τοῦ πολέμου καί τῆς κατοχῆς.

Δέν εἶναι τῆς ἀρμοδιότητός μας νά ἐλέγξωμεν κατά ποῖον τρόπον διετέθησαν τά τεράστια χρηματικά ποσά ἃτινα διεχειρίσθη ἡ ὑπηρεσία ἀνοικοδομήσεως οὒτε νά κρίνωμεν ἐπί τῆς θρυλουμένης διασπαθίσεως  καί λεηλασίας δημοσίου χρήματος  εἰς τόν τομέαν τοῦτον καίτη σκληρῶς ἐνεπαίχθημεν». Στο κείμενο της εφημερίδας, «διατραγωδεῖται ἡ ἀθλία κατάστασις εἰς τήν ὁποὶαν περιῆλθον (οἱ κάτοικοι) καί ζητεῖται νά ἐκδηλωθῆ ἀμέριστον τό ἐνδιαφέρον καί ἡ στοργή τοῦ κράτους διά τήν τάξιν των». (Εφημ. Αναγέννησις, 25.02.1953)

Στις 26 Φεβρουαρίου 1953, η εφημερίδα «Αναγέννησις» επανέρχεται με νέο πρωτοσέλιδο άρθρο. Σ’ αυτό τονίζεται η ανάγκη,  να τύχουν οι κάτοικοι της Πύλης τη φροντίδα και τη στοργή του κράτους. Γράφει η εφημερίδα: «Οἱ συμπαθέστατοι κάτοικοι τῆς κατεστραμμένης γείτονος (Πύλης) νά τύχουν τῆς κρατικῆς στοργῆς καί φροντίδος ποῦ ἀξίζουν. Φτάνει πειά ἡ ἐγκατάλειψις καί ἡ ἀμεριμνησία. Τά σπίτια τους πού κάηκαν ἀπό τόν κατακτητή πρέπει μέ τή βοήθεια τοῦ Κράτους νά τά ξαναφτιάξουν. Ἀποτελεῖ αἶσχος γιά τόν πολιτισμόν μας νά ὑποχρεώνονται συνάνθρωποι νά ζοῦν σέ τρῶγλες, νά μαραζώνουν,  νά φθείρουν τήν ὑγεία τους γιατί τό Κράτος τούς λησμόνησε. Πρέπει νά θυμηθεῖ τούς πυροπαθεῖς καί νά τούς βοηθήσει ὃσο μπορεῖ, κι’ ὃσο τό δυνατό ταχύτερον».  (Εφημ. Αναγέννησις, 26.02.1953)

Ήδη, πέρασαν 83 χρόνια από τα τραγικά συμβάντα της καταστροφής. Το μακροχρόνιο αίτημα για δικαίωση, με την επίσημη αναγνώριση της Πύλης ως «μαρτυρική» κωμόπολη, παραμένει ακόμη ανεκπλήρωτο. Η αποκατάσταση της  ιστορικής αλήθειας και η διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης συνιστά ηθικό καθήκον.  Η πολιτειακή αναγνώριση της «μαρτυρικής» Πύλης αποτελεί θεσμική πράξη  αντίστασης στη λήθη και τη σιωπή.

Πρόκειται για ουσιαστική παρέμβαση που αναδεικνύει και διατηρεί την ταυτότητά μας. Συνιστά ύψιστη ενέργεια ηθικής δικαίωσης, σεβασμού και απόδοσης τιμής  προς τα θύματα της καταστροφής,  τους νεκρούς μας προγόνους και τους  απογόνους των πυροπαθών. Η ολοκληρωτική καταστροφή που υπέστη η Πύλη από τον ιταλικό στρατό κατοχής, αποτελεί μια τραγική πραγματικότητα και τεκμηριώνεται επιστημονικά μέσα από την ιστορική έρευνα και την αξιοποίηση του σπάνιου αρχειακού υλικού.

Η πρωτεύουσα του δήμου Πύλης, υπήρξε σημαντικό πέρασμα και στρατηγικό σημείο σύνδεσης του θεσσαλικού κάμπου με  τον ορεινό όγκο της Πίνδου και την Ήπειρο. Αποτελεί έναν τόπο με βαθιά και πολυεπίπεδη ιστορία, η οποία διαμορφώθηκε από τη στρατηγική γεωγραφική θέση και τον ρόλο που αυτός διαδραμάτισε στο πέρασμα των αιώνων. Στις ιστορικές πηγές, αναγνωρίζεται ως αξιόλογο κέντρο στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Υπήρξε πεδίο απελευθερωτικών αγώνων και αντίστασης του ελληνικού λαού στους κατακτητές. Η ίδρυση στην Πύλη ενός ιστορικού μουσείου, το οποίο θα συνδυάζει φυσική εκθεσιακή παρουσία  και ψηφιακή εικονική περιήγηση, θεωρείται θεμελιώδης προϋπόθεση για τη διαφύλαξη της συλλογικής μνήμης και τη διατήρηση της ιστορικής ταυτότητας.

Η Πολιτεία και η Τοπική Αυτοδιοίκηση έχουν θεσμική και ηθική υποχρέωση να προστατεύουν την πολιτιστική κληρονομιά και να προάγουν την ιστορική γνώση, εξασφαλίζοντας σε αυτή την πρόσβαση των πολιτών. Επίσης, έχουν την ευθύνη  να διαχειρίζονται τα ζητήματα του πολιτισμού με δράσεις βιώσιμης ανάπτυξης, χωρίς αποκλεισμούς.