Η σπατάλη τροφίμων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα των σύγχρονων συστημάτων παραγωγής και διανομής τροφίμων. Σε παγκόσμιο επίπεδο, ένα μεγάλο ποσοστό τροφίμων χάνεται πριν ακόμη φτάσει στον τελικό καταναλωτή, γεγονός που δημιουργεί σοβαρές οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες.
Σύμφωνα με διεθνείς εκτιμήσεις, περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων χάνεται ή σπαταλιέται κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού (FAO, 2019). Ιδιαίτερα κρίσιμα στάδια της αλυσίδας είναι η μεταφορά και η αποθήκευση, όπου τα τρόφιμα συχνά εκτίθενται σε ακατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες που μπορεί να οδηγήσουν σε αλλοίωση ή υποβάθμιση της ποιότητάς τους.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών παρακολούθησης της ποιότητας των τροφίμων αποτελεί σημαντικό εργαλείο για τη μείωση των απωλειών. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα SISTERS, το οποίο αναπτύσσει λύσεις όπως τα Smart Containers και τα Smart Labels, με στόχο τη βελτίωση της διαχείρισης των τροφίμων κατά τη μεταφορά και αποθήκευση και τη μείωση της σπατάλης σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας των τροφίμων.
Η σπατάλη τροφίμων κατά τη μεταφορά και αποθήκευση
Οι απώλειες τροφίμων κατά τη μεταφορά και αποθήκευση αποτελούν σημαντικό μέρος της συνολικής σπατάλης τροφίμων. Τα προϊόντα που μεταφέρονται από τις περιοχές παραγωγής προς τα κέντρα διανομής και τα σημεία λιανικής πώλησης πρέπει να διατηρούνται υπό συγκεκριμένες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, προκειμένου να διασφαλίζεται η ποιότητα και η ασφάλειά τους. Όταν αυτές οι συνθήκες δεν ελέγχονται επαρκώς, τα τρόφιμα μπορεί να αλλοιωθούν ή να μειωθεί σημαντικά η διάρκεια ζωής τους (Gustavsson et al., 2011).
Ένα από τα βασικά προβλήματα της εφοδιαστικής αλυσίδας τροφίμων είναι η περιορισμένη δυνατότητα παρακολούθησης των πραγματικών συνθηκών στις οποίες βρίσκονται τα προϊόντα κατά τη μεταφορά. Συχνά οι επιχειρήσεις βασίζονται σε περιοδικούς ελέγχους ή σε γενικές εκτιμήσεις της θερμοκρασίας στους χώρους μεταφοράς και αποθήκευσης. Ωστόσο, η έλλειψη συνεχούς παρακολούθησης μπορεί να οδηγήσει είτε σε καθυστερημένη ανίχνευση προβλημάτων αλλοίωσης είτε σε προληπτική απόρριψη προϊόντων λόγω αβεβαιότητας σχετικά με την πραγματική τους κατάσταση.
Η σωστή λειτουργία της λεγόμενης «ψυχρής αλυσίδας» (cold chain) είναι καθοριστική για τη διατήρηση της ποιότητας των τροφίμων. Η ψυχρή αλυσίδα περιλαμβάνει όλα τα στάδια μεταφοράς, αποθήκευσης και διανομής στα οποία τα τρόφιμα πρέπει να διατηρούνται σε συγκεκριμένες θερμοκρασίες. Ακόμη και μικρές αποκλίσεις από τις κατάλληλες συνθήκες μπορούν να επιταχύνουν τη διαδικασία αλλοίωσης, ιδιαίτερα σε ευπαθή προϊόντα όπως φρούτα, λαχανικά, γαλακτοκομικά προϊόντα και κρέας (Parfitt, Barthel & Macnaughton, 2010).
Επιπλέον, σημαντικές απώλειες μπορεί να προκύψουν και κατά την αποθήκευση τροφίμων σε αποθήκες ή κέντρα διανομής. Παράγοντες όπως η θερμοκρασία, η υγρασία, η διάρκεια αποθήκευσης και η συγκέντρωση αερίων στον χώρο αποθήκευσης επηρεάζουν σημαντικά τη διάρκεια ζωής των τροφίμων. Για παράδειγμα, πολλά φρούτα και λαχανικά συνεχίζουν να «αναπνέουν» μετά τη συγκομιδή, παράγοντας αέρια που επιταχύνουν την ωρίμανση και την αλλοίωση των προϊόντων. Εάν αυτά τα επίπεδα δεν ελέγχονται επαρκώς, η ποιότητα των προϊόντων μπορεί να υποβαθμιστεί πολύ πιο γρήγορα από το αναμενόμενο.
Οι συνέπειες αυτών των απωλειών είναι σημαντικές τόσο για την οικονομία όσο και για το περιβάλλον. Η απώλεια τροφίμων συνεπάγεται σπατάλη φυσικών πόρων όπως νερό, ενέργεια και γεωργική γη, ενώ παράλληλα αυξάνονται οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που σχετίζονται με την παραγωγή και τη διάθεση των τροφίμων (FAO, 2019).
Το πρόγραμμα SISTERS και η αντιμετώπιση της σπατάλης τροφίμων
Το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα SISTERS αναπτύχθηκε με στόχο τη μείωση της σπατάλης τροφίμων σε όλα τα στάδια της αλυσίδας αξίας, από την πρωτογενή παραγωγή έως τη λιανική πώληση. Στο πλαίσιο του προγράμματος αναπτύχθηκαν τεχνολογικές λύσεις που επιτρέπουν την καλύτερη παρακολούθηση των τροφίμων κατά τη μεταφορά και αποθήκευση, όπως τα Smart Containers και τα Smart Labels.
Η βασική φιλοσοφία αυτών των τεχνολογιών είναι η παροχή αξιόπιστης πληροφόρησης σχετικά με τις συνθήκες στις οποίες βρίσκονται τα τρόφιμα κατά τη διάρκεια της εφοδιαστικής αλυσίδας. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται η αβεβαιότητα σχετικά με την ποιότητα των προϊόντων και περιορίζονται οι περιπτώσεις άσκοπης απόρριψης τροφίμων.
Smart Containers: Έξυπνη παρακολούθηση της εφοδιαστικής αλυσίδας
Τα Smart Containers αποτελούν ειδικά σχεδιασμένα δοχεία μεταφοράς και αποθήκευσης που διαθέτουν ενσωματωμένους αισθητήρες για την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών συνθηκών. Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι: το BulkBox, που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά προϊόντων, και το StoreBox, που χρησιμοποιείται για τη διαχείριση προϊόντων σε καταστήματα ή αποθηκευτικούς χώρους.
Οι αισθητήρες των Smart Containers καταγράφουν σημαντικές παραμέτρους όπως η θερμοκρασία, η υγρασία και τα επίπεδα οξυγόνου και διοξειδίου του άνθρακα. Τα δεδομένα αυτά μεταδίδονται σε τακτά χρονικά διαστήματα μέσω δικτύων κινητής τηλεφωνίας και αποθηκεύονται σε συστήματα cloud, επιτρέποντας την απομακρυσμένη παρακολούθηση των προϊόντων.
Η συνεχής συλλογή δεδομένων επιτρέπει την άμεση ανίχνευση αποκλίσεων από τις κατάλληλες συνθήκες μεταφοράς ή αποθήκευσης. Όταν οι τιμές υπερβούν προκαθορισμένα όρια, το σύστημα μπορεί να αποστείλει ειδοποιήσεις στους υπεύθυνους της εφοδιαστικής αλυσίδας, ώστε να ληφθούν έγκαιρα διορθωτικά μέτρα. Με αυτό τον τρόπο μειώνεται ο κίνδυνος αλλοίωσης των προϊόντων και περιορίζεται η πιθανότητα σπατάλης τροφίμων.
Smart Labels: Οπτική ένδειξη της κατάστασης των τροφίμων
Συμπληρωματικά προς τα Smart Containers, το πρόγραμμα SISTERS ανέπτυξε και τα Smart Labels, δηλαδή έξυπνες ετικέτες που παρέχουν οπτική ένδειξη της κατάστασης των τροφίμων. Οι ετικέτες αυτές διαθέτουν ειδικούς δείκτες που αλλάζουν χρώμα ανάλογα με τις συνθήκες στις οποίες έχει εκτεθεί το προϊόν.
Συγκεκριμένα, το χρώμα της ετικέτας μετατρέπεται από πράσινο σε κίτρινο και τελικά σε κόκκινο, υποδεικνύοντας αντίστοιχα ότι το προϊόν είναι ασφαλές, ότι χρειάζεται προσοχή ή ότι δεν είναι πλέον κατάλληλο για κατανάλωση. Με αυτό τον τρόπο, η κατάσταση του προϊόντος μπορεί να αξιολογηθεί εύκολα και γρήγορα χωρίς την ανάγκη πολύπλοκων τεχνικών ελέγχων.
Συμπέρασμα
Η σπατάλη τροφίμων κατά τη μεταφορά και αποθήκευση αποτελεί σημαντική πρόκληση για τη βιωσιμότητα των σύγχρονων συστημάτων τροφίμων. Οι απώλειες που συμβαίνουν σε αυτά τα στάδια της εφοδιαστικής αλυσίδας έχουν σημαντικές οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την ανάπτυξη νέων τεχνολογικών λύσεων.
Το πρόγραμμα SISTERS και οι καινοτομίες των Smart Containers και Smart Labels δείχνουν ότι η αξιοποίηση της τεχνολογίας μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση της σπατάλης τροφίμων. Μέσω της συνεχούς παρακολούθησης των περιβαλλοντικών συνθηκών και της παροχής σαφούς πληροφόρησης σχετικά με την κατάσταση των προϊόντων, οι τεχνολογίες αυτές μπορούν να ενισχύσουν τη διαφάνεια, την αποτελεσματικότητα και τη βιωσιμότητα της εφοδιαστικής αλυσίδας τροφίμων.
Το πρόγραμμα «Sisters» έχει λάβει χρηματοδότηση από το πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας «Horizon 2020» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο πλαίσιο της συμφωνίας επιχορήγησης αριθ. 101037796.
Ωστόσο, οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι αποκλειστικά του/των συγγραφέα/ων και δεν αντανακλούν κατ ’ανάγκη τις απόψεις και τις γνώμες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της χορηγούσας αρχής. Ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε η χορηγούσα αρχή μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι γι’ αυτές.
