Το Πνευματικό Τέλμα της Επαρχίας: Ψευδαίσθηση Ευμάρειας και Πολιτισμική Απομόνωση

Γράφει η κα. Ιωάννα Χαρμπέα κοινωνιολόγος/ εγκληματολόγος/ συγγραφέας/ ερευνήτρια

Στη σύγχρονη Ελλάδα, η επαρχία έχει αλλάξει ριζικά πρόσωπο. Οι υποδομές βελτιώθηκαν, η πρόσβαση στην πληροφορία μέσω του διαδικτύου έγινε καθολική και η οικονομική ζωή απέκτησε, σε πολλές περιπτώσεις, ευρωπαϊκό αέρα. Ωστόσο, πίσω από τις φωτισμένες καφετέριες, τις ανακαινισμένες πλατείες και την καταναλωτική αφθονία, κρύβεται μια βαθιά, αθόρυβη κρίση: η πνευματική ένδεια.

Η πνευματική ένδεια δεν ταυτίζεται με την έλλειψη εξυπνάδας ή μορφωτικού επιπέδου. Ορίζεται ως η απουσία ουσιαστικών πολιτισμικών ερεθισμάτων, η έλλειψη γόνιμου κοινωνικού διαλόγου και η σταδιακή επικράτηση του υλισμού έναντι των τεχνών, των γραμμάτων και της κριτικής σκέψης.

Η Παγίδα του «Εκμοντερνισμού»

Για δεκαετίες, η ελληνική περιφέρεια πάλευε να αποτινάξει τη ρετσινιά της «καθυστερημένης». Στην προσπάθειά της αυτή, υιοθέτησε ταχύτατα τα εξωτερικά γνωρίσματα του αστικού τρόπου ζωής. Ο εκμοντερνισμός αυτός όμως αποδείχθηκε επιφανειακός. Οι τοπικές κοινωνίες απέκτησαν πρόσβαση στα ίδια ακριβώς καταναλωτικά αγαθά με την Αθήνα, αλλά όχι στην ίδια πολιτισμική δυναμική.

Οι βιβλιοθήκες παραμένουν συχνά υποστελεχωμένες, τα θέατρα και οι κινηματογράφοι σπανίζουν ή υπολειτουργούν, και οι καλλιτεχνικές εκδηλώσεις περιορίζονται σε εφήμερα, λαϊκά πανηγύρια κατά τους θερινούς μήνες. Η καθημερινότητα στην επαρχία εγκλωβίζεται σε μια επαναλαμβανόμενη ρουτίνα, όπου η ψυχαγωγία ταυτίζεται αποκλειστικά με την εστίαση και τη νυχτερινή διασκέδαση.

Ο Κοινωνικός Συμμορφισμός και ο Φόβος της Διαφοράς

Από κοινωνιολογικής σκοπιάς, το μεγαλύτερο πρόβλημα της επαρχιακής πνευματικότητας είναι ο συντηρητισμός και ο κοινωνικός συμμορφισμός. Στις μικρές κοινωνίες, η ανάγκη για κοινωνική αποδοχή αναγκάζει τους ανθρώπους να ευθυγραμμίζονται με τις κρατούσες νοοτροπίες.

Όποιος προσπαθεί να διαφοροποιηθεί, να θέσει βαθύτερους προβληματισμούς ή να εισάγει νέες ιδέες, συχνά αντιμετωπίζεται με καχυποψία ή ειρωνεία. Το αποτέλεσμα είναι η αυτολογοκρισία. Πνευματικοί άνθρωποι, νέοι επιστήμονες και καλλιτέχνες που επιστρέφουν ή ζουν στην περιφέρεια, νιώθουν απομονωμένοι και τελικά σιωπούν ή μεταναστεύουν ξανά στα μεγάλα αστικά κέντρα, στερώντας από τον τόπο τους το πιο ζωτικό του κομμάτι.

Το Διαδίκτυο: Γέφυρα ή Ψηφιακή Απομόνωση;

Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι στην εποχή του ίντερνετ η γεωγραφική απομόνωση δεν υφίσταται πλέον. Ένας κάτοικος ενός μικρού χωριού μπορεί να παρακολουθήσει μια θεατρική παράσταση σε live streaming ή να διαβάσει οποιοδήποτε βιβλίο.

Στην πράξη, όμως, η τεχνολογία χωρίς την ύπαρξη φυσικών δομών (όπως πολιτιστικοί σύλλογοι, λέσχες ανάγνωσης, ζωντανά εργαστήρια) οδηγεί στην ψηφιακή απομόνωση. Η πνευματική καλλιέργεια απαιτεί διάδραση, ζύμωση και ανταλλαγή απόψεων πρόσωπο με πρόσωπο. Όταν λείπει το φυσικό περιβάλλον για να ανθίσει η ιδέα, η οθόνη απλώς αναπαράγει την αποχαύνωση.

Η Ανάγκη για μια Πνευματική Αναγέννηση

Η επαρχία δεν είναι καταδικασμένη στην πνευματική ένδεια, αλλά χρειάζεται συνειδητή προσπάθεια για να ξεφύγει από αυτή. Η λύση δεν θα έρθει από την κεντρική εξουσία, αλλά από τις ίδιες τις τοπικές κοινωνίες.

Υπάρχει επιτακτική ανάγκη για:

Αποκέντρωση του πολιτισμού με τη δημιουργία μόνιμων, ποιοτικών δομών (δημοτικά θέατρα, κινηματογραφικές λέσχες).

Αξιοποίηση του ντόπιου ανθρώπινου δυναμικού και στήριξη των νέων που έχουν φρέσκες ιδέες.

Επανεπένδυση στην παιδεία, με τα σχολεία της περιφέρειας να γίνονται πυρήνες πολιτισμού και όχι απλά εξεταστικά κέντρα.

Η ελληνική επαρχία έχει τεράστια δυναμική και μια μοναδική ποιότητα ζωής που η Αθήνα έχει χάσει προ πολλού. Για να μην μετατραπεί όμως σε ένα όμορφο αλλά «άδειο» σκηνικό, πρέπει να αποκτήσει ξανά πνευματικό βάθος, δίνοντας στους ανθρώπους της την τροφή που χρειάζεται η ψυχή και το μυαλό τους

Δυστυχώς το επίπεδο σε κάποιες επαρχιακές πόλεις είναι πολύ χαμηλό  και αυτό θα αλλάξει μόνο με την αλλαγή νοοτροπίας, πράγμα πολύ δύσκολο.